हरिः, हस्तिनापुरे स्वबान्धवानां मोदाय प्रियस्य च भगिन्याः तुष्ट्यै कतिचित् मासान् स्थित्वा, तत्रैव अवसन्नान् सर्वान् अभिवाद्य, केचन आलिङ्ग्य, केचन तु प्रणम्य, तेषां अनुमतिं लब्ध्वा, रथमारुरोह। तत्र सन्निहिताः आसन् सुभद्रा, द्रौपदी, कुन्ती, विराटतनया, गान्धारी, धृतराष्ट्रः, युयुत्सुः, कृपः, नकुलसहदेवौ च। वृकोदरः, धौम्यः, मत्स्यराजतनयाद्याः स्त्रियश्च—ते सर्वे शार्ङ्गधन्वनः वियोगं सोढुं न शेकुः, मोहितचित्ताः क्लेशिताः च। सत्सङ्गप्रभावात् पापजनसम्बन्धात् विमुक्तः पण्डितः, एकवारं कीर्तिमधुरां हरिं श्रुत्वा, तं त्यक्तुं न शक्नोति। पाण्डुपुत्राः, येषां मनः सदा तस्मिन् अर्पितम्, येन सह दृष्ट्वा, स्पृष्ट्वा, संवादं कृत्वा, सह शयनासनभोजनानि कृत्वा, तस्य वियोगं कथं सहन्ते? सर्वे हृदयैः तं अनुसृत्य, अनिमिषदृष्टयः, स्नेहबद्धाः, विचित्रं विचरन्तः, तं पृष्ठतः अन्वयुः। गृहेभ्यः निर्गच्छन्तं देवकीपुत्रं दृष्ट्वा, कुलस्त्रियः अश्रुपातं निगृह्य, 'किञ्चिदपि अमङ्गलं मा भूयात्' इति चिन्तयन्त्यः, विरहेण संतप्ताः आसन्। तदा मृदङ्गशङ्खभेरीवीणापणवगोमुखधुन्धुर्यानकघण्टादुन्दुभीनां निनादः समन्तात् प्रवर्तितः। कुरुकुलस्त्रियः कृष्णदर्शनलालसा भवनशिखराणि आरुह्य, प्रेमस्मितलोचनाभिः, लज्जया च, पुष्पवृष्टिं चकारुः। गुडाकेशः, प्रियतममित्रप्रियः, मुक्ताफलमालाविलसितं श्वेतछत्रं मणिदण्डयुक्तं जग्राह। उद्धवः, सात्यकिश्च, अद्भुतमर्दवपिच्छाभिः, पुष्पवृष्ट्याभिषिक्तं माधुपतिं मार्गे समुच्छलन्तं व्यजनाभ्यां सेवामकुरुताम्। तत्र तत्र द्विजातिभिः, गुणातीतस्य गुणात्मनः प्रति, कश्चन शुभाशुभमिश्रः आशीर्वादः श्रूयते स्म। नगरस्य स्त्रियः, श्रीकृष्णे मनो निवेश्य, परस्परं रमणीयं संवादं चक्रुः, यः सर्वश्रुतिजनान् मनोहरः। ताः ऊचुः—"एष एव सः सनातनः पुरुषः, गुणातीतः, सृष्ट्यादौ केवलः, जगतः आत्मा ईश्वरश्च, स्वशक्त्या संन्यस्तः प्रलयरात्रौ। तस्यैव शक्त्या प्रेरितः, सः पुनः सृष्टिकामः, नामरूपव्याकरणाय, आत्मानं निराकारं शास्त्रकर्तृत्वेन प्रवर्तयामास।" "यदधिष्ठानं मुनयः जितेन्द्रियाः जितमारुताः, प्रमोदभक्तिपवित्रचित्ताः पश्यन्ति, स एव हि संसारशुद्धये योग्यः। यस्य सौहृदं वेदेषु, गोप्येषु च कथ्यते, स एवैकः परमेश्वरः, जगदात्मा, लीलया सृजति, पालयति, हन्ति च, तेषु अनासक्तः। यदा यदा राजानः तमसावृत्तचित्ताः अधर्मेण वर्तन्ते, तदा तदा स सात्वतानां मध्ये, श्रीसत्यदययशोभिः रूपैः, लोकहिताय युगे युगे अवतीर्यते।" "धन्या यदुकुलधर्मा, पुण्या च मधुवनभूमिः, यत्र एष पुरुषोत्तमः श्रीपतिः, जन्मना विचरणेन च, लोकानां प्रमोदं करोति। कुशस्थली अपि, स्वर्गस्य कीर्तिं लङ्घयन्ती, धर्मस्य वृद्धये स्थिताऽस्ति, यतः तस्य लोकाः सदा स्वपतेः स्मितावलोकनं पश्यन्ति।" "नूनं एता महिलाः व्रतनियतिस्नानहोमादिभिः भगवन्तं सम्पूज्य, तेन पाणिग्रहणं प्राप्ताः, व्रजस्त्रियोऽपि तस्य प्रियवाक्यरसं पुनः पुनः पीत्वा, तस्मिन् एव मनः अर्पयन्ति। ये तु स्वयमेव स्वयम्वरे वीर्यशुल्केन जिताः, शिशुपालादीन् नृपतीन् विजित्य, ये च अन्याः कन्याः, प्रद्युम्नसाम्बादयः राजपुत्र्यः, भौमं हत्वा उद्धृताः, हज़ारशः तेन प्राप्ताः।" "एता अपि, स्वधर्मशुद्धिं त्यक्त्वा, परमं स्त्रीत्वं प्राप्ताः, यतः तासां पतिः पद्मलोचनः, तासां गृहं कदापि न त्यजति, तासां हृदयं स्पृशन्।" एवं स्त्रीजनाः परस्परं संवाद्य, हरिः स्मितावलोकनैः ताः अभ्यनन्दत्, मार्गे प्रस्थितः। अजातशत्रुः, मधुसूदनस्य रक्षार्थं, स्नेहात्, चतुर्विधं बलं विन्यस्य, अन्यैः सम्भाव्यमानं संकटं प्रतिषेधयामास। ततोऽनन्तरं, शौरिः, दूरात् आगतान्, वियोगदुःखितान् कौरवान्, सान्त्वयित्वा, प्रियजनैः सह स्वपुरीं प्रति प्रस्थितः। स कुरुजनाङ्गलपाञ्चालशूरसेनयमुनाब्रह्मावर्तकुरुक्षेत्रमत्स्यसारस्वतान् देशान् अतिक्रम्य, मरुद्धन्वमर्णं तीर्त्वा, सौवीराभीरादेशान् गत्वा, भृगुपुत्रेण सह, क्लान्ताश्वैः, आनर्तदेशं प्राप। प्रतिदेशं जनैः सम्यक् पूजितः, सायं पश्चिमदिशं प्रति गत्वा, गोभूमिं गवां चराय प्रविश्य, तत्र स्थितः। तत्र केचन भक्ताः ऊचुः—"भगवन्, त्वदनुज्ञया वयं दासाः स्वस्थानं यास्यामः; मुनिप्रसादेन भगवत्साक्षात्कारः प्राप्तः।" "अस्तु, अस्माकं वाणी तव गुणकीर्तने, श्रवणं तव चरिते, हस्तौ तव सेवायाम्, मनः तव पादयोः, शिरः तव स्मरणे, नेत्रे तव भक्तजनदर्शने प्रवर्तेताम्।" शुक उवाच—एवं स्तुत्वा, गोकुलनाथः, यः दाम्ना उरुद्धः, देवौ स्मितपूर्वकं उवाच। श्रीभगवान् उवाच—"एतत् मया पूर्वमेव विज्ञातम्, करुणया मुनिना उक्तं, यत् धनमदान्धैः वाक्यैः यूयं पदात् च्युतौ, मम च कृपां लब्धवन्तौ। येषां मत्सुहृदां समचित्तानां मयि अनन्यभक्तानां मम दर्शनात् बन्धो न विद्यते, यथा सूर्यः नेत्राणि न बध्नाति।" "अधुना स्वस्थानं गच्छतः, हे नलकूबर, यां मयि परमां भक्तिं कामयथः, सा हृदये समुत्पन्ना।" शुक उवाच—एवं उक्त्वा, तौ भगवन्तं प्रदक्षिणीकृत्य, पुनः पुनः प्रणम्य, दाम्नः परितः गत्वा, उत्तरदिशं प्रतस्थाते। एवं, भक्त्या एव परमात्मा साक्षात्क्रियते; तद्रहितः, अपि मेधावी, तं द्रष्टुं न शक्नोति। तस्य कर्म, जन्मादि, परपरनियमात् न बाध्यते; माया एव तदर्थं तत्र कर्तृत्वाभावनिवारणाय कल्पयति। एष ब्रह्मणः कल्पः, वैचित्र्ययुक्तः, यत्र सामान्यं सृष्टिक्रमं—प्राकृतं वैकृतिकं च—वर्णयन्ति।