राजा तं दृष्ट्वा वृद्धिं प्राप्तं जनप्रियं मन्त्रिभिः च अनुमोदितं, पृथिव्याः अधिपतित्वे ध्रुवं नियुक्तवान्। स्वस्य वृद्धिं विज्ञाय, स नृपतिः विरक्तः आत्मनः गतिं चिन्तयन् वनं प्रति प्रस्थितवान्। ततः शौनकः महर्षिं सुतं पप्रच्छ—"धर्मज्ञश्रेष्ठ, युधिष्ठिरेण शत्रवः ये राज्यलाभकाङ्क्षिणः आसन् ते हताः, भ्रातृभिः सह भोजननिश्चिन्तः सः पश्चात् किं अकरोत्? कथं प्रवृत्तवान्?" सूत उवाच—"भगवान् हरिः, जगतां स्रष्टा, स्वजनैः एव दग्धं कुरुवंशं पुनः प्रतिष्थाप्य, युधिष्ठिरं स्वराज्ये स्थापयित्वा, हृदि सन्तुष्टः अभवत्। भीष्मस्य अच्युतस्य च वचांसि श्रुत्वा, संशयः ज्ञानविज्ञानाभ्यां नष्टः, युधिष्ठिरः अजयैः भ्रातृभिः सहितः इन्द्रवत् पृथिवीं शासितवान्। तस्य राज्ये वाञ्छितमेव मेघाः वर्षन्ति, भूमिः सर्वं कामधुग्भूतं ददाति, गावः प्रमुदिताः ग्रामान् क्षीरवृष्ट्या प्लावयन्ति। नद्यः, समुद्राः, पर्वताः, वनानि, ओषधयः च—सर्वे स्वेच्छया फलं ददुः। तस्य राज्ञः, अजातशत्रोः राज्ये, न कस्यचित् व्याधिः, रोगः, क्लेशः वा—दैविकः, भौतिकः, आत्मनः वा—अभवत्। हरिः, किञ्चिद् मासान् हस्तिनापुरे स्थित्वा, स्वबान्धवानां हर्षाय, प्रियायाः भगिन्याः च तुष्टये, अनुज्ञां प्राप्य, स्नेहपूर्वकं समाश्लिष्य प्रणम्य च, रथं समारुह्य, केनचित् आलिङ्गितः, केनचित् पूजितः, प्रययौ। तत्र सुभद्रा, द्रौपदी, कुन्ती, विराटतनया, गान्धारी, धृतराष्ट्रः, युयुत्सुः, कृपः, नकुलसहदेवौ, वृकोदरः, धौम्यः, मत्स्यराजतनयाद्याः स्त्रियः, शार्ङ्गधन्वनः वियोगं न सहन्त्यः, मोहिता बभूवुः। सज्जनसङ्गेन दूषितसङ्गात् विमुक्तः, कश्चन बुधः एकवारं भगवत्कथामृतं श्रुत्वा तं त्यक्तुं न शक्नोति। पाण्डुपुत्राणां मनांसि भगवति स्थिता; दृष्ट्वा, स्पृष्ट्वा, संवाद्य, शय्यायाम् उपवेश्य, भोजने च साकं तेन, तस्य वियोगं कथं सहेरन्? सर्वे तं भगवन्तं अनुगच्छन्तः, अनिमिषदृष्टयः, प्रेम्णा बध्धाः, तत्र तत्र विचलन्तः, हृदयैः अनुगता बभूवुः। स्त्रियः तु, देवकीसुतस्य गृहतः निर्गमने, अश्रूणि निगृह्य, "किञ्चिदपि अमंगलं न भूयात्" इति चिन्तयन्त्यः आसन्। मृदङ्गशङ्खबेर्यादिवीणापणवगोमुखधुन्धुरीयानकघण्टादुन्दुभीनां शब्दः प्रवर्तते स्म। कुरुकुलस्त्रियः, कृष्णदर्शनलालसाः, प्रासादशिखराणि आरुह्य, स्नेहस्मितलोचनाः, पुष्पवृष्टिं चक्रुः। गुडाकेशः प्रियसखिप्रियः, श्वेतच्छत्रं मुक्तादाम्ना रत्नदण्डेन भूषितं जग्राह। उद्धवः सात्यकिश्च, अद्भुतविस्तरैः चामरैः मधुपतिं पवनयामासतुस्तस्य मार्गे पुष्पवृष्ट्या शोभमानम्। यत्र तत्र द्विजैः सत्यम् अप्यसत्यम् अपि आशीः श्रूयते, गुणातीताय गुणात्मने। कौरेशपुरस्त्रीणां मध्ये संवादः प्रववृते, सर्वश्रुतिसुहृद्, श्रीकृष्णे मनः समाहितम्। "एष एव प्राचीनः पुरुषः, गुणातीतः, स्वयमेव अवस्थितः, विश्वात्मा, स्वशक्तिं निद्रायाम् उपसंहरन्, तदा केवलः आसीत्। स एव पुनः स्वशक्त्या प्रेरितः, स्वजीवशक्तिं अनुवर्त्य, नामरूपयोर् अभावम् इच्छन्, वेदकर्तव्यम् आरब्धवान्।" "यद् धाम सन्तः इन्द्रियविजिताः, वायुनिग्रहिणः, परभक्तिप्रसन्नचेतसः पश्यन्ति, स एव संसारपावनः। यस्य सख्यं गीतं, यः वेदेषु रहसिषु च कथ्यते, स एक एव जगन्नाथः, लीलया सृष्टिस्थित्यन्तकरः, तत्र न बध्धः।" "यदा यदा राज्ञः तमसाच्छन्नचित्ताः अधर्मेण वर्तन्ते, तदा तदा सात्वतानां मध्ये सः श्रीधर्मदययशोभिः स्वरूपैः लोकहिताय अवतारं करोति।" "यदुवंशः कियत् पुण्यः! मधुवनं कियत् पावनं! यत्र श्रीपतिः जन्मना विचरणेन च लोकान् प्रमोदयति। कुशस्थली स्वर्गस्य कीर्तिं अतिक्रम्य, धर्मं च भूमौ स्थापयन्ती, धन्या, यतो लोकाः तं सस्मितावलोकनं सततं पश्यन्ति।" "नूनं स्त्रियः व्रतस्नानहोमादिभिः भगवन्तं पूजितवत्यः, यः तासां पाणिं गृह्णाति; व्रजस्त्रियः तु तस्य प्रियतमानां वचसां सुधां पुनः पुनः पीत्वा, तत्रैव लीना अभवन्।" "याः स्वयम्वरे वीर्यशुल्केन भगवता प्राप्ताः, शिशुपालादीन् जित्वा; अन्याश्च कन्याः, प्रद्युम्नसाम्बादिदुहितरः, येन भौमं हत्वा उद्धृताः, सहस्रशः तस्य समर्पिताः।" "एता अपि, सर्वमर्यादाशौचं त्यक्त्वा, परमं स्त्रीत्वं प्राप्ताः, यतः तासां पद्मलोचनः पतिः कदापि गृहात् न निर्गच्छति, हृदयेषु सन्निहितः।" एवं स्त्रीणां संवादे प्रवर्तमाने, हरिः सस्मितावलोकनं कृत्वा तान् अभ्यनन्दत्, मार्गे अग्रे जगाम। अजातशत्रुः, मदुशत्रोः रक्षार्थं, चतुर्विधबलं विन्यस्य, अन्यैः आपत्तिभयात् तं रक्षां चकार। ततः शौरिः, दूरात् आगतान्, वियोगदुःखितान् कौरवान् दृष्ट्वा, स्नेहात् सान्त्वयित्वा, तान् प्रत्यावर्तयन्, स्वप्रियैः सह स्वपुरीं प्रति प्रस्थितवान्। कुरुजाङ्गलपाञ्चालशूरसेनयमुनाब्रह्मावर्तकुरुक्षेत्रमत्स्यसारस्वतान् देशान् अतिक्रम्य, मरुद्धन्वनं पारगत्य, सौवीराभीरदेशौ च, ततोऽनर्तं भृगुणा सहितः, अश्वान् किञ्चित् क्लान्तान् प्राप्य, ययौ। यत्र यत्र हरिः अगच्छत्, तत्र तत्र जनैः सम्यक् पूजितः अभवत्; सायं पश्चिमदिशं प्रत्यन्यन्, गोभूमिं गवां चारणाय प्रययौ। तत्र ते भक्तजनाः—"भगवन्, त्वदीयदास्यसखीः वयं गन्तुम् इच्छामः; मुनिप्रसादात् भगवत्साक्षात्कारः प्राप्तः," इति निवेद्य, "वाक् तव गुणकथायां, श्रुतिः तव चरितश्रवणे, हस्तौ सेवायां, मनः तव पादयोः, शिरः तव स्मरणे, लोचने तव भक्तजनदर्शने सदा प्रवर्तेताम्," इति प्रार्थयन्तः, भगवतः चरणौ प्रणेमुः।