भीष्मस्य निधनानन्तरं धर्मराजः युधिष्ठिरः भार्गवपुत्रः सम्यक् मृत्युऋतून् सम्पाद्य, तावद् गभीरं शोकम् अनुभूतवान्। ततः मुनयः हृष्टाः कृष्णं गुह्यनामभिः स्तुत्वा, तदनन्तरं भगवत्य् आत्मनः चित्तं समर्प्य स्वस्वाश्रमं प्रत्यागच्छन्। युधिष्ठिरः कृष्णेन सह गजाह्वयं गतः, तत्र पितरं तपस्विनं गान्धार्यां च सान्त्वयामास। पितुः अनुमत्याः कृष्णस्य च सम्मतौ, बलवान् राजा धर्मेण पितामहपितृपरम्परायाः राज्यं न्यवहत्। वीरमातुः स्तनाभ्याम् पयः प्रवाहितम्, नेत्राभ्याम् शुभाश्रूणि स्रवन्ति स्म, सा पुत्रं पुनः पुनः अभिषिञ्चन्ती। जनाः रानीं प्रत्युवाचुः—"सौभाग्येन ते पुत्रः दुःखहरः दीर्घकालानन्तरं पुनः प्राप्तः, पृथिव्याः मण्डलम् रक्षिष्यति।" "नूनं हे रानी, भगवंतं दुःखहरं त्वया पूजितम्; ये धीरचित्तेन तं ध्यायन्ति, ते मृत्युम् अपि जयन्ति, यः दुरत्ययः।" इति जनाः तं भ्रातृभिः साकं स्नेहेन पूजयन्तः, राजा हर्षितः गजमारुह्य सर्वैः स्तुतः नगरं प्रविष्टः। नगरस्य सर्वद्वारेषु शोभमानाः मकरतोरणाः, कदलीकाण्डगुच्छाः, सुपर्णफलसञ्चयाः सम्यक् व्यवस्थिताः। प्रत्येकद्वारे जलकुम्भाः दीपैः अलङ्कृताः, नवाम्बुमालाः, मोतिसूत्राणि च लम्बमानानि आसन्। नगरं सर्वतः प्राकारद्वारगृहैः सुवर्णालङ्कृतैः, उज्ज्वलमणिकोटिभिः शोभितम्। प्राङ्गणानि, मार्गाः, चौर्यस्थानानि च निर्मलानि, चन्दनचूर्णेन सिक्तानि; लाजाः, अक्षताः, पुष्पफलधान्यसम्पदा सर्वत्र समर्पिताः। राजा दृढव्रतः मार्गे गच्छन्, नगरस्त्रियः विविधस्थानेषु शुभद्रव्याणि—अक्षताः, लाजाः, दधि, जलम्, कुशाः, पुष्पफलानि च—समर्पयामासुः। स्नेहेन धर्मनिष्ठाः स्त्रियः तं पितृगृहं प्रविशन्तम्, बालगीतं शृण्वन्तम्, आशीर्वादैः पूजयामासुः। तत्र मणिसमूहैः शोभिते महापुरुषगृहमे, स पिता तं अतिशयेन स्नेहेन पालितवान्, स स्वर्गस्थ देववत् निवसन्। तत्र शय्यानि क्षीरफेनसदृशानि, सुवर्णालङ्कृतानि; आसनानि अत्युत्तमानि, सर्ववस्तूनि सुवर्णमयानि। तत्र स्फटिकभित्तिषु, महामारकतेषु, मणिदीपाः स्त्रियाः भूषणमणिभिः शोभिताः। रम्यवनानि दिव्यवृक्षैः, कूजनद्विपक्षिभिः, मदमधुकरीभिः गीतैः पूरितानि। तत्र वैदूर्यपङ्कानां सीढीषु, सरांसि पद्मोत्पलकुमुदैः पूरितानि, हंसबकचक्रवाकैः सेवितानि। राजर्षिः उत्तानपादः पुत्रस्य अद्भुतकीर्तिं श्रुत्वा दृष्ट्वा, परमाश्चर्येण पूर्णः अभवत्। तं वर्धमानं, जनैः प्रियं, मन्त्रिभिः अनुमोदितं दृष्ट्वा, राजा ध्रुवं पृथिव्याः अधिपतिं कृतवान्। स्वस्य वृद्धावस्थां ज्ञात्वा, नृपः विरक्तः, आत्मनः मार्गं चिन्तयन् वनं प्रस्थितवान्। शौनकः उवाच—"धर्मराजः युधिष्ठिरः शत्रून् हत्वा, भ्रातृभिः सह भोजनसिद्धौ, ततः किं कृतवान्? कथं प्रस्थितः?" सूतः उवाच—"हरिः जगत्कर्ता कुरुवंशम् स्वपुत्राग्निना विनष्टम् पुनः स्थापयित्वा, युधिष्ठिरं स्वराज्ये संस्थाप्य, हृष्टचित्तः अभवत्।" भीष्मस्य अच्युतस्य च वचनं श्रुत्वा, संशयः ज्ञानविज्ञानाभ्यां नष्टः, युधिष्ठिरः अजितैः समर्थितः, इन्द्रवत् भ्रातृभिः अनुसृतः पृथिवीं शासितवान्। मेघाः इच्छितवर्षं वर्षन्ति स्म, पृथिवी सर्वकामदायिनी अभवत्, गावः हर्षेण ग्रामान् पयसा सिंचन्ति स्म। नद्योऽर्णवाः पर्वतवनस्पतयः, सर्वौषधयः, तस्य कामफलानि उपददुः। राज्ञः अजातशत्रोः राज्ये, भाग्यादि, स्वभावादि, परजनादि, आत्मनः दुःखानि, रोगाः, क्लेशाः कदाचित् नासन्। हरिः किञ्चित् मासान् हस्तिनापुरे स्थित्वा, मित्रान् आनन्दयितुं, प्रियाम् भगिनीं तुष्टयितुं। अनुज्ञातः, अभिवाद्य, आलिङ्ग्य, सम्मानितः, कृष्णः रथमारुह्य प्रस्थितः। सुभद्रा, द्रौपदी, कुन्ती, विराटकन्या, गान्धारी, धृतराष्ट्रः, युयुत्सुः, कृपः, नकुलसहदेवौ च उपस्थिताः। वृकोदरः, धौम्यः, मत्स्यराजकन्यादयः स्त्रियः, मोहिता, शार्ङ्गधारिणं वियुक्तुं न शेकुः। दुष्टसंगात् विमुक्तः, सत्संगेन युक्तः, एकवारं भगवत्कथाम् श्रुत्वा, पुनः तं त्यक्तुं न शक्यते। पृथा-पुत्राणां चित्तम् तस्मिन् स्थिरम्, तं दृष्ट्वा, स्पृष्ट्वा, संवादं कृत्वा, सह शय्यासनभोजनं कृत्वा, वियोगं कथं सहिष्यन्ति? सर्वे तं स्नेहबद्धाः, अनिमिषैः नेत्रैः अनुसृत्य, हृदयम् तस्मिन् प्रवाहितम्। कुलस्त्रियः देवकीपुत्रस्य गृहतः निर्गमने अशुभं न स्यात् इति, अश्रूणि निगृह्य, तं स्नेहेन अन्वयन्। मृदङ्गशङ्खभेरीवीणापणवगोमुखधुन्धुर्यानकघण्टादुन्दुभयः निनदन्ति स्म। कुरुकुलस्त्रियः कृष्णदर्शनलोलुपाः, गृहतः शिखरं गत्वा, पुष्पवर्षं कृत्वा, प्रेमलज्जास्मितनेत्रैः तं सन्दृष्टवत्यः। गुडाकेशः प्रियसखा, श्वेतच्छत्रं मुक्तासूत्रमणिहस्तेन शोभितम् आदाय। उद्धवः सात्यकिः च अद्भुतचामरैः मधुपतिं मार्गे शोभयन्ति, पुष्पवर्षेण शोभितम्।