व्रजयोषितः स्नेहविह्वलाः सौम्यगतयः सस्मितं मनोहरं चक्षुषा सप्रेमकोपमवलोक्य भगवतः क्रीडानुकरणे प्रमत्ता अभूवन्, तस्यैव स्वरूपे लीनाः। ततो युधिष्ठिरस्य राजसूयसभायां ब्राह्मणराज्ञां मध्ये मुनिभिर् नृपैश्च परिवृतः स एव भगवान् पूजार्हः साक्षात् मम नेत्रयोः प्रकटितः, यो मां स्वात्मानं दर्शयति। अधुना मम विभेदमोहः नष्टः, कारणं तं जन्मरहितं सर्वदेहिनां हृदये स्थितं, येन मनसा भिन्नरूपः कल्प्यते, यथा एकः सूर्यः नानाप्रतिबिम्बेषु नानारूपः दृश्यते। एवं मनसि वचसि चक्षुषि च भगवति केशवे स्थिरीकृत्यात्मानं परेऽव्यये लीनम्, सः भीष्मः प्राणान् संनिगृह्य शान्तः अभवत्। तदानीं भीष्मस्य एकत्वे ब्रह्मणि लीयमानं ज्ञात्वा सर्वे तत्र स्थिताः दिनान्ते विहङ्गवत् मौनिनः अभवन्। तस्मिन्नवेलेक्षणे देवमानुषैः दुन्दुभयो निनदिताः, साधुभिः स्तुतिः कृताः, पुष्पवृष्टयः चाकाशात् पतिताः। ततः भीष्मस्य प्रयाणानन्तरं युधिष्ठिरः भार्गवपुत्रः स्वधर्मेण पितृकार्याणि अकुर्वत्, तथापि किञ्चित्कालं दुःखितः एव स्थितः। ऋषयः हृष्टमनसः कृष्णं गुह्यनामभिः कीर्तयित्वा तदनुरक्तचित्ताः स्वाश्रमं प्रतिपेदिरे। ततो युधिष्ठिरः श्रीकृष्णेन सह गजाह्वयमगच्छत्, पितरं तपस्विनीं गान्धारीं च सान्त्वयामास। पितुः अनुमत्याः कृष्णस्य चानुज्ञया धर्मराजः पितामहपितृपरम्परया प्राप्तं राज्यं धर्मेण शशास। वीरमाता पुत्रं पुनः पुनः स्तन्येन स्नपयन्ती नेत्राभ्यां शुभाश्रूणि सिञ्चन्ती च तं सानुरागं अभिषिञ्चत्। जनाः तस्य राज्ञ्यै कथयामासुः—"भाग्यवती त्वं, यः तव पुत्रः चिरकालानन्तरं दुःखापहः पुनः प्राप्तः, स एव पृथिवीमण्डलस्य रक्षिता भविष्यति।" नूनं भगवतः शरणं प्राप्तवती त्वं, दुःखहारिणं तं ये ध्यायन्ति, ते मृत्युमपि विजयंति। एवं प्रजाभिः सपरिवारः सनाथः स राजा हृष्टः नागे समारूढः स्तुत्यः पुरं प्रविवेश। तत्र प्रतिवेश्मनि शोभनानि मकरतोरणानि, कदलीस्तम्भसमूहाः, सुपारिवर्णितानि सुपारीपुञ्जाः च विराजन्ते। सर्वद्वारेषु जलपूर्णकलशाः दीपैः, नवाम्रदलमालाः मुक्तासूत्राणि च शोभां वहन्ति। नगरी सर्वतोरणप्राकारगृहैः सुवर्णविभूषणैः, विमलैः शिखरैश्च सुसज्जिता आसीत्। अन्तःपुराणि, राजमार्गाः, चत्वराणि चन्दनरजसा सिक्तानि, लाजाक्षतपुष्पफलधान्यैः समर्पितानि। राजा युधिष्ठिरः मार्गेण यत्र यत्र ययौ, तत्र तत्र स्त्रियः शुभद्रव्याणि—लाजाक्षतान् दधि जलं कुशं पुष्पाणि फलानि च—आनीय सस्मितं समर्पयन्ति। स धर्मनिष्ठः राजा पितुः प्रासादं प्रविशन्, तत्र स्त्रीजनैः स्नेहात् बालगीतैः स्तुतः, ताभिः पुण्यश्लोकैः आशीर्भिः पूजितः। तस्मिन्नेव महाप्रासादे, मणिगणैः विभूषिते, पितृभिः परममन्येन स्नेहेन संरक्षितः स्वर्गे देववत् वासमकार्षीत्। तत्र शय्याः क्षीरफेनशुक्लाः सुवर्णभूषणवत्यः, आसनानि च परममूल्यानि, सर्वोपकरणानि च सुवर्णमयानि आसन्। तत्रैव स्फटिकभित्तिषु महापन्नगमणिषु च स्त्रीरत्नाभरणैः विभूषिताः रत्नदीपाः दीप्यन्ते। उद्यानानि रम्याणि दिव्यवृक्षैः, विहगयुगलैः कूजद्भिः, मदोन्मत्तभृङ्गैः गीतमद्भिः समलंकृतानि। नीलमणिसोपानानि सरांसि, पद्मैः कुमुदैः कुवलयैः पूरितानि, हंसक्रौञ्चचक्रवाकसंघैः सेव्यमानानि। एवं राजा उत्तानपादः पुत्रस्य अद्भुतं यशः श्रुत्वा दृष्ट्वा च परमाश्चर्येण पूरितः। तं जनप्रियं मन्त्रिसम्मतं च दृष्ट्वा, पृथिव्याः अधिपतिं ध्रुवं चकार। स्वस्य वार्धक्यं ज्ञात्वा, स राजा वैराग्ययुक्तः, आत्मनः मार्गं चिन्तयन् वनं प्रतस्थे। शौनक उवाच—"धर्मज्ञश्रेष्ठ, युधिष्ठिरः रिपून् हत्वा राज्यलाभं कृत्वा भ्रातृभिः सह यथोपजीव्यमन्नमाप्तवान्, ततः किमकरोत्? कथं वर्तितुमारेभे?" सूत उवाच—"हरिः जगदुत्पत्तिकर्ता, स्वकुलस्य स्वजनाग्निना विनष्टस्य कुरुवंशस्य पुनः संस्थापकः अभवत्। युधिष्ठिरं स्वराज्ये स्थाप्य हृष्टचित्तः अभवत्। भीष्माच्युतयोः वचः श्रुत्वा, संशयान् विद्या-निश्शेषेण निवार्य, युधिष्ठिरः अजेयैः भ्रातृभिः सह इन्द्रवत् पृथिवीं शशास। तस्य राज्ये मेघाः कामानुसारिणः ववृषुः, पृथिवी वाञ्छितं सर्वं फलितवती, गावश्च हृष्टाः ग्रामान् दुग्धवारिभिः सिञ्चन्त्यः। नद्यः समुद्राः पर्वतवनस्पतयः, सर्वौषधयः च वाञ्छितं फलम् अदुः। तस्य राज्ये न कश्चित् रोगः, न व्याधिः, न क्लेशः—दैवभूतात्मसम्भवः कश्चन—कदापि अभवत्। भगवान् हरिः किञ्चित्कालं हस्तिनापुरे स्थित्वा, स्वबान्धवान् प्रहर्षयन् स्वसां च प्रियायै तुष्टिं ददौ। ततो निवृत्त्य अनुमत्य च, सानुग्रहं आलिङ्ग्य प्रणम्य च, रथमारुह्य, केचित् आलिङ्ग्य, केचित् पूजयन्तः, प्रययौ। सुभद्रा, द्रौपदी, कुन्ती, विराटसुतान्या, गान्धारी, धृतराष्ट्रः, युयुत्सुः, कृपः, नकुलसहदेवौ च तत्र आसन्। वृकोदरः, धौम्यः, मत्स्यराजकन्यादयः स्त्रियः च, शार्ङ्गधन्विनः वियोगं न सहन्त्यः, मोहिता विलपन्त्यः। सत्सङ्गेन दुर्जनसम्पर्कात् विमुक्तः, विद्वान् एकवारं भगवतः कीर्तिं श्रुत्वा तदनन्तरं त्यक्तुं न शक्नोति। कथं पाण्डुपुत्राः, येषां मनः सदा भगवति स्थितम्, तं दृष्ट्वा, स्पृष्ट्वा, संवाद्य, सह शय्यासनभोजनं कृत्वा, वियोगदुःखं सह्यं कर्तुं शेकुः?