यदा भीष्मः पाण्डवानां समक्षं कौरवसेनां निरीक्ष्य स्वबन्धूनां वधात् स्वदोषबुद्ध्या निवृत्तः, तदा श्रीकृष्णः आत्मज्ञानप्रदानद्वारा अर्जुनस्य मोहं निवर्तयामास। तस्य भगवतः पदयोः परमभक्तिः मम सदा स्यात्। स्वव्रतं परित्यज्य, मम प्रतिज्ञां पूर्णयितुं, भगवान् रथात् उत्पत्य, उत्तरीयमपातयन्, हस्ते सुतृणं गृहीत्वा, गजवधाय प्रवृत्तः हरिरिव शत्रुं प्रति प्रधावितवान्। तदा तीक्ष्णबाणैः विदारितः, धनुः भग्नं, शरीरं रक्तेन सिक्तं, स शत्रुः मामुपेत्य हन्तुमिच्छन् आसीत्। तस्मिन्नवसरे, स भगवान् मुकुन्दः मम शरणं भूयात्। मृत्युकाले अपि मम भक्ति: तस्मिन् भगवति स्थिरा भवतु, यः अर्जुनस्य रथस्थः, हस्ते राजहंसध्वजः, रश्मिमुष्टिधारी, स्वदर्शनेनैव हतानां स्वरूपं प्रकाशितवान्। याः गोप्यः स्वभावेन चालिताः, हास्ये रम्याः, कटाक्षेण स्नेह-कुपिताः, ताः भगवतः क्रीडनानुकरणं प्रमादेन मूढा अन्वभवन्, यतस्ताः तस्यैव स्वरूपे लीनाः आसन्। युधिष्ठिरस्य राजसूये सभायां, मुनिभिः नृपतिभिश्च परिवृतः, स एव भगवाञ् पूजनीयः साक्षात् मम चक्षुषि प्रकटितः, यः स्वस्वरूपं मम प्रकाशयति। अहं तु अधुना तं अजं पुरुषं सर्वदेहिनां हृदि स्थितं, चित्तभेदानुसारं नानाविधं कल्पितं, एकसूर्यवत् बहुषु प्रतिबिम्बेषु विभाति, तं सम्यगवबोधम् प्राप्तवान्। मम भेदबुद्धिः नष्टा। एवं स भीष्मः स्वचित्तं वचः दृष्टिं च श्रीकृष्णे निवेश्य, आत्मानं परमात्मनि लीनं कृत्वा, प्राणं निरुन्धन् शान्तः अभवत्। तं भीष्मं ब्रह्मणि लीयमानं विज्ञाय, सर्वे मौनं जगृहुः, सायं पक्षिणां यथा। तस्मिन्नेव क्षणे, सुरमानुषैः दुन्दुभयः निनदिताः, साधुभिः स्तुतिः कृताः, दिवः पुष्पवृष्टिः नृपतौ पतिता। भीष्मस्य महाप्रयाणानन्तरं, युधिष्ठिरः भार्गवात्मजः पितृनियोज्य यथाविधि क्रियाः अकारोत्, तथापि किञ्चित्कालं शोकवशं गतः। ऋषयः हृष्टाः श्रीकृष्णं गुह्यानाम्ना स्तुत्वा, तदनन्तरं कृष्णे समाहितचित्ताः स्वाश्रमं प्रतिपेदिरे। युधिष्ठिरः श्रीकृष्णेन सह गजाह्वयं गत्वा, पितरं तपस्विनीं च गान्धारीं सान्त्वयामास। पित्रनुज्ञया कृष्णस्य च अनुमत्याऽनन्तरं, स महाबलः धर्मेण राज्यं पितामहपितृसम्प्राप्तं शशास। वीरमातरः पुनः पुनः स्तन्यं स्रवत्, अश्रूणि च नेत्राभ्यां, पुत्रं स्नेहेन अभिषिञ्चन्। जनाः मातरं प्राहुः—"सौभाग्येन ते पुत्रः दीर्घकालानन्तरं प्राप्तः दुःखविनाशकः, पृथिव्याः रक्षिता भविष्यति।" "नूनं त्वं भगवन्तं शरणापन्नार्तिहरं सम्यगर्चितवती, यः स्थिरचित्तैः ध्यातः मृत्युमपि जयति।" एवं स राजा भ्रातृभिः सह जनैः स्नेहितः, हृष्टः गजमारोह्य, सर्वैः स्तूयमानः नगरं प्रविवेश। तत्र सर्वद्वारेषु शोभनानि मकरतोरणानि, कदलीस्तम्भगुच्छानि, पक्कोलकपिण्डानि सुरुचिराणि आसन्। प्रतिद्वारे जलकलशाः दीपैः, नवाम्रपत्रमालाः, मुक्तासूत्राणि च शोभयन्ति स्म। नगरं सर्वतः सुवर्णमण्डितैः प्राकारैः, तोरणैः, गृहैः, मणिमयानां शिखरैः च शोभितम्। मण्डपाः, मार्गाः, चत्वराणि च निर्मलानि, चन्दनसिक्तानि, लाजाक्षतपुष्पफलान्नसमर्पणानि सर्वत्र दृश्यन्ते। स राजा धृतव्रतः मार्गेण गच्छन्, नगरस्त्रीभिः शुभद्रव्यैः—धान्याक्षतादिभिः, दधिजलदर्भपुष्पफलैः—समर्चितः। स्त्रियः स्नेहेन तं पितृगृहं प्रविशन्तं बालगीतैः श्रव्यैः आशीर्वादं ददुः। तस्मिन् दिव्ये भवनमध्ये, महारत्नसमूहमण्डिते, स पितृस्नेहेन अतीव ललितः स्वर्गे देववद्वसति स्म। तत्र क्षीरफेनश्वेताः शय्याः सुवर्णमालाभिः भूषिताः, उत्तमासनेषु रत्नानि, सर्वोपकरणानि सुवर्णमयानि। तत्र स्फटिकप्राचीरपर्यन्तेषु, महारत्नमणिषु, दीपाः स्त्रीरत्नमणिभिः भूषिताः प्रभास्पदाः। विलासवनानि तत्र, दिव्यतरुविशेषैः, विहगयुगलविनादितानि, मत्तमधुपगानानि च। नीलमणिशिलास्तरणेषु सरःसु, पद्मोत्पल-कुमुदयुतानि, हंस-बक-चक्रवाकसेवितानि। राजर्षिः उत्तानपादः स्वपुत्रस्य अद्भुतं यशः श्रुत्वा दृष्ट्वा च अतीव विस्मितः। तम् वृद्धं, प्रजासु प्रियं, मन्त्रिभिः अनुज्ञातं दृष्ट्वा, राजा ध्रुवं पृथिव्याः अधिपतिं चकार। स्वस्य जरां विज्ञाय, स नृपतिः वैराग्ययुक्तः, आत्मपथं चिन्तयन्, वनं प्रस्थितवान्। तदा शौनकः पप्रच्छ—"धर्मिष्ठ, युधिष्ठिरेण रिपून् जित्वा, भ्रातृभिः सह भोजनसिद्धौ, ततः किमकरोत्?" सूतः उवाच—"भगवान् हरिः जगत्कर्ता, स्वकुलक्षयात् नष्टं कुरुवंशं पुनः स्थाप्य, युधिष्ठिरं स्वराज्ये प्रतिष्ठाप्य, हृष्टः अभवत्।" भीष्माच्युतयोः वचनानि श्रुत्वा, संशयः सम्यग्ज्ञानात् नष्टः, युधिष्ठिरः अजितैः भ्रातृभिः सहितः इन्द्रवद् पृथिवीं शशास। कामानुसारं मेघाः वर्षन्ति स्म, भूमिः सर्वं कामदं ददाति स्म, गावः प्रहृष्टाः ग्रामान् दुग्धेन सिञ्चन्ति स्म। नद्यः, सागराः, गिरयः, वनानि, ओषधयः—सर्वे यथाकामं फलं ददुः। राजा अजितशत्रुः राज्ये, न कदाचित् प्रजाः दैव-भूत-आत्मसम्भूतैः क्लेशैः व्यथिताः। हरिः किञ्चित्कालं हस्तिनापुरे स्थित्वा, स्वमित्राणां प्रियं कृत्वा, स्वसारं प्रियां संतोष्य, तत्रावसत्। अनन्तरं, अनुज्ञां लब्ध्वा, केचित् आलिङ्ग्य, केचित् प्रणम्य, रथमारुह्य, स सम्मानितः प्रययौ।