भीष्मः, स्वस्य निर्मलया भक्त्या त्रिलोक्य-रमणं तं कृष्णं तमाल-श्यामलं, सूर्य-प्रभासमान-वस्त्रं, कुण्डलित-केश-परिवेष्टित-वपुषं, पद्म-वदनं अर्जुन-सखं, चेतसि स्थिरं कर्तुं प्रार्थयामास। रणभूमौ तस्य मुखं परिश्रम-स्वेद-लिप्तं, अश्व-धूम-धूसरित-केशं, वर्मणि स्फुरन्ति, मम तीक्ष्ण-बाणैः विदारित-त्वचं दृष्ट्वा, स एव आत्मा मे कृष्णः सदा सन्निधिं करोतु इति स प्रार्थयामास। यदा रणमध्ये सखा-उक्तं श्रुत्वा, स रथं सेनयोर् मध्ये स्थापयामास, शत्रु-सेनानां जीवित-रक्षायै स्थितवान्, तेषां बलं हृत्वा पाण्डव-सखायं प्रति मम प्रेम स्थिरं भवतु इति स प्रार्थयामास। प्रतिपक्ष्यं सैन्यम् आलोक्य, स्वबन्धु-वधात् दोष-भावेन विमुखः भूत्वा, अर्जुनस्य मोहं आत्म-ज्ञान-विधानैः अपानुदत्—तस्य पादयोः परम-भक्तिं मम सदा भूयात् इति स प्रार्थयामास। स्व-प्रतिज्ञां परित्यज्य, मम प्रतिज्ञां पूर्णयितुं, स रथात् उत्पत्य, उत्तरीय-पतितः, हस्तोद्वृत्त-चर्म-धनुः, गज-हन्तारं हरिं इव, मयि आक्रमन् अभ्यधावत्। मम तीक्ष्णैः शरैः विदारितः, धनुः भग्नं, रक्तेन स्नातः, स शत्रुः मम वधार्थम् अभ्यपतत्—स एव मुकुन्दः मम शरण्यः भवतु इति स प्रार्थयामास। मरण-काले अपि, अर्जुन-रथस्थं, सूत्र-चर्म-धरं, यस्य सौन्दर्यं दृष्ट्वा इह हताः स्वं स्वरूपं प्राप्तवन्तः, तं प्रभुं प्रति मम भक्तिः अविचलिता स्यात् इति स प्रार्थयामास। गोप्यः तु, चाल-वल्गित-गमना, हास-मनोज्ञा, स्नेह-कोप-वलित-विलोकनाः, तस्य लीलाः उन्माद-आन्ध्येन अनुकीर्त्य, तन्मय्य एव लीनाः आसन्। युधिष्ठिरस्य राजसूय-यज्ञे, मुनि-राज-संवृते सभायां, सर्वपूज्यः स एव कृष्णः मम लोचनयोः प्रत्यक्षः अभवत्, यः आत्मतत्त्वं प्रकाशयति। अधुना अहम् अजातं तं सर्वदेहिनां हृदि स्थितं, मनः-कल्पित-भेदेन विविधानुपलभ्यमानं, एकस्मिन् सूर्ये यथा नानाशुचिषु प्रतिबिम्बितं, अवबोध्य, भेद-मोहं निवारितवान्। एवं, मनः-वाक्-दृष्टिं श्रीकृष्णे समाहित्य, आत्मानं परात्मनि लीनं कृत्वा, स प्राणान् संहित्य स्थिरः अभवत्। भीष्मस्य एकात्म्यं ब्रह्मणि ज्ञात्वा, सर्वे तत्र स्थिताः सायं-पक्षिणः इव मौनं जगृहुः। तस्मिन्न् अवसरे, देवा-मानुषैः दुन्दुभयः निनदिताः, साधुभिः कीर्तिः कृताः, पुष्पवृष्टिः चाकाशात् पपात। भीष्मस्य प्रयाणानन्तरं, धर्मात्मा युधिष्ठिरः, भृगुनन्दन-सहितः, यथाविधि पितृकर्माणि चकार; तदपि सः किञ्चित्कालं शोक-परायणः अभवत्। ऋषयः हृष्टाः कृष्णं गुह्य-नामभिः स्तुत्वा, तदनन्तरं, कृष्ण-समाहित-हृदयाः, स्व-आश्रमाणि जग्मुः। ततः युधिष्ठिरः, केशवेन सह गजाह्वयं गत्वा, पितरं तपस्विनं गांधारीं च सान्त्वयामास। पितुः अनुमत्याः, कृष्णस्य च संविदा, स महाबलः राजा, पितामह-प्राप्तं राज्यं धर्मेण पालयामास। वीरमातुः स्तनयोः क्षीरधारा, नेत्रयोः शुभाश्रूणि स्रवन्ति स्म, सा पुनः पुनः पुत्रं सिञ्चन्ती स्नपयामास। जनाः मातरं प्राहुः—“शुभेन, दीर्घ-काल-व्यसनानन्तरं, तव पुत्रः दुःख-हरः पुनः प्राप्तः, पृथिवीं रक्षितुं समर्थः जातः।” “नूनं त्वं भगवन्तं दुःख-हरं पूजितवती, यस्य चिन्तनं धृत-चित्तैः जनैः, दुस्तरं मृत्युम् अपि जयन्ति।” इति च। एवं, जनैः पूज्यमानः स राजा भ्रातृभिः सह, हृष्टः गजमारुह्य, सर्वैः प्रशंस्यमानः, पुरं प्रविवेश। तत्र, सर्वद्वारेषु शिल्प-विलसिताः मकर-तोरणाः, कदली-स्तम्भ-समूहाः, सुप्रस्तारित-पूग-समूहोऽपि आसन्। द्वारेषु कुम्भाः, दीपैः सह, नव-मञ्जरी-मालाः, मुक्ताहार-लता च शोभयामासुः। नगरी सर्वतः सुवर्ण-रत्न-भूषित-प्राकार-तोरण-गृहैः, मणि-शिखरैः च विराजिता आसीत्। चत्वरेषु, मार्गेषु, विशतिषु, सर्वत्र शुद्धं चन्दन-रजसा सिक्तं, लाज-धान्य-पुष्प-फल-चूर्ण-नैवेद्यैः अपि पूरितम्। राज्ञः पन्थानम् अनुगच्छतः, नगर-स्त्रियः विविधेषु स्थलेषु, अक्षता-धान्य-दधि-जल-दर्भ-पुष्प-फलादीनि शुभानि उपाहरन्। स्नेहेन धर्मिष्ठाः स्त्रियः, तं पितुः प्रासादं प्रविशन्तं, बाल-गीत-रम्य-स्वरेण, आशीर्वादान् प्रायच्छन्। तस्मिन् दिव्ये प्रासादे, मणि-गुच्छैः शोभिते, सः पितरि अतीव प्रियः, स्वर्गस्थ इव निवसन्। शय्याः क्षीर-फेन-श्वेताः, सुवर्ण-भूषिताः, आसनानि रत्नमयानि, उपस्कराः सुवर्णमयाः। तत्र, स्फटिक-भित्तिषु, महा-वैडूर्येषु, स्त्री-भूषण-जटिल-रत्न-दीपाः विराजन्ते स्म। तत्र, रम्य-उद्यानानि, दिव्य-वृक्षैः, कूजन्ति विहङ्ग-युग्मानि, मदोन्मत्त-मधुकर-गानानि च आसन्। तत्र, वैडूर्य-शिलासु सोपानानि, पद्म-शतपत्र-कुमुद-युतानि सरांसि, हंस-बक-चक्रवाक-सेवितानि च आसन्। राजर्षिः उत्तानपादः, पुत्रस्य अद्भुतं यशः श्रुत्वा दृष्ट्वा च, परम-आश्चर्येण निमग्नः अभवत्। जन-प्रियं, मन्त्रिभिः अनुमोदितं, सुतं दृष्ट्वा, तं ध्रुवं पृथिव्याः अधिपतिं चकार। स्वस्य जरा-भावं विज्ञाय, स राजा वैराग्येण, आत्म-मार्गं चिन्तयन्, वनं प्रस्थितवान्। शौनकः उवाच—“ब्रह्मन्, धर्मिष्ठ, युधिष्ठिरः शत्रून् हत्वा, राज्य-लाभं कृत्वा, भ्रातृभिः सह भोजन-निश्चयम् उपनयन्, ततः किम् अकरोत्? कथं अवर्तत?” सूतः उवाच—“हरिः, जगत्-सृष्टा, स्वजाति-दाह-शुष्कं कुरुवंशं पुनः स्थाप्य, युधिष्ठिरं स्व-राज्ये प्रतिष्ठाप्य, हृष्ट-हृदयः अभवत्। भीष्म-अच्युत-वाक्यं श्रुत्वा, संशय-नाशेन, युधिष्ठिरः अनपगत-शत्रुभिः, इन्द्र इव, भ्रातृभिः अनुगतः, पृथिवीं पालयामास।” “मेघाः यथेष्टवर्षिणः, भूमिः सर्व-कामदुघा, गावः प्रमुदिता ग्रामान् क्षीर-वृष्ट्या सिञ्चन्ति स्म। नद्यः, सागराः, गिरयः, वनानि, ओषधयः च, सर्वे स्वाभिलषित-फलानि तस्मै उपजनयामासुः।