ततः सहस्रधाराभिरिव प्रवहन्तीं वाचं उपसंहृत्य भीष्मः सर्वासङ्गनिर्मुक्तचित्तः परमपुरुषे श्रीकृष्णे मनः अवधारितवान्। स तु पीताम्बरधारी चतुर्भुजः, तत्र तिष्ठन्, अपलकनयनः भीष्मस्य पुरतः विराजमानः। तं दृष्ट्वा, युद्धक्लमं सर्वमशुभं च विनिर्दाय, सर्वेन्द्रियवृत्तीनि निरुद्ध्य, शुद्धबुद्ध्या जनार्दनं स्रष्टारं प्रस्थितकालः स्तुतवान्। भीष्म उवाच—एवं मे मनः सर्वतृष्णाविनिर्मुक्तं स आत्मारामः, सर्वगतः सत्त्वतानां श्रेष्ठः, स्वसुखं प्राप्य कदाचिद् प्रकृतौ प्रविशति, यत्र जन्मप्रवाहः प्रवर्तते, तस्मिन् भगवति संस्थितम्। स त्रैलोक्यलालसः, तमालवर्णः, सूर्यांशुप्रभापीताम्बरः, कुण्डलितकेशभूषितः, पद्ममुखः अर्जुनमित्रः—तस्मिन् मम निर्मलाभक्तिः स्थिरा भवतु। युद्धभूमौ, यस्य मुखं परिश्रमस्वेदेन शोभितं, अश्वधूमधूसरितकेशं, शरविक्षतत्वचं कवचदीप्तं च, स एव आत्मा मे कृष्णः सदा सन्निधत्ताम्। युद्धमध्ये सखा-वचः श्रुत्वा, सेनयोरुभयोः रथं स्थापयित्वा, शत्रुजनजीवितरक्षणाय स्थितः, पार्थसखा यो बलं हरति, तस्मिन् मम प्रेम स्थिरं भवतु। विपक्ष्यां सेनामवलोक्य, स्वजनवधदोषबुद्ध्या निवृत्तः, अर्जुनस्य मोहं आत्मज्ञानप्रदानेन निवार्य, तस्य श्रीपादयोः परमभक्तिरस्तु। स्वव्रतं परित्यज्य मम व्रतं पूर्त्यर्थं, रथात् उत्पत्य, उत्तरीयं पतितं, दण्डं गृहित्वा, गजमिव हन्तुं हरिरिव सञ्जगाम। शरैः तीक्ष्णैः विद्धः, भग्नधन्वा, रक्तसिक्ततनुः, प्रहरन्तं मां प्रति धावमानः, स एव मुकुन्दः शरणं मम अस्तु। मृत्युक्षणे, अर्जुनरथस्थं, हेमरश्मिमिव च श्वेतचामरं, सूत्रधारं, यं दृष्ट्वा निहतानां स्वरूपलाभः अभवत्, तस्मिन् मम भक्तिर्नित्यं भवतु। याः गवां युवतयः सौन्दर्यगमना, रम्यहास्याः, प्रेमकोपसन्दृष्टिपाताः, तस्य लीलाविलासान् उन्मादान्धत्वेन अनुकरणं कृत्वा, तस्यैव स्वरूपे लीनाः। राजसूययज्ञे, ऋषिराजसङ्घेन परिवृतः, स एव पूज्यः साक्षात् मम दृग्गोचरः अभवत्, आत्मानं प्रकाशयन्। अहं तं अजं सर्वदेहिनां हृदिस्थं, मनसा भिन्नप्रत्ययं, एकसूर्यवदनेकप्रतिबिम्बरूपेण, अवगतम्; भेदमोहो मे निवृत्तः। सूत उवाच—एवं मनः, वाचं, दृष्टिं च श्रीकृष्णे समाहित्य, आत्मानं परमात्मनि निलीन्य, प्राणं संहृत्य शान्तिम् अगच्छत्। भीष्मस्य अखण्डब्रह्मणि लीनत्वं ज्ञात्वा, सर्वे मुनयः, दिवसान्ते विहङ्गा इव, शान्तिम् उपगताः। तस्मिन्क्षणे, देवमानुषैः दुन्दुभ्यः निनदिताः, साधुभिः स्तुतिः कृताः, राजा पर पुष्पवृष्टिः अभवत्। भीष्मे दिवंगते, धर्मराजः युधिष्ठिरः, भ्रातृभिः सह, पितुः अनुमत्याः, विधिवत् प्रेतकर्माणि चकार, तथापि किञ्चित्कालं शोकेन पीडितः आसीत्। मुनयः हृष्टाः, कृष्णं गुह्यानाम्ना कीर्तयित्वा, तदनु स्वस्वाश्रमं प्रति प्रस्थिताः। ततो युधिष्ठिरः श्रीकृष्णेन सह गजाह्वयं गत्वा, पितरं तपस्विनीं गान्धारीं च सान्त्वयामास। पितुः अनुमत्याः, कृष्णस्य च सम्मतेन, स महाबलः राजा पितामहपरम्परया प्राप्य राज्यं धर्मेण शशास। वीरमातुः स्तनाभ्यां क्षीरधारा, नेत्राभ्यां मंगलाश्रूणि च प्रवहन्ती, पुनः पुनः पुत्रं अभिषिञ्चन्ती। जनाः तस्यै राज्ञ्यै ऊचुः—"सौभाग्येन, दुःखहर्ता पुत्रः दीर्घकालान्तरं पुनः प्राप्तः, पृथ्वीमण्डलं रक्षिष्यति।" "नूनं भगवतः दुःखहर्तुः आराधनं त्वया कृतम्; ये चित्तस्थित्या तं ध्यायन्ति, मृत्युमपि दुस्तरं जयन्ति।" एवं प्रजाभिः पूज्यमानः, भ्रातृभिः सहितः, राजा हृष्टः, गजे आरोह्य, सर्वैः प्रशंस्यमानः, नगरं प्रविष्टः। तत्र प्रत्येकद्वारे, शोभनानि मकरतोरणानि, कदलीस्तम्भगुच्छाः, सुप्रस्तारितताम्बूलपिण्डाः। घटैः जलपूर्णैः, दीपैः, नवमञ्जरीमालाभिः, मुक्तासूत्रैः द्वाराणि शोभितानि। नगरं सर्वतः स्वर्णरत्नमण्डितपरिखाद्वारगृहेषु, प्रभास्पद्मशिखरगृहेषु च, भूषितम्। अन्तःपुरे, राजमार्गे, चत्वरेषु च, चन्दनरजः सिक्तमृदितभूमिः, लाजाक्षतपुष्पफलधान्यनैवेद्यैः सर्वत्र शोभितम्। राजा स्थिरबुद्धिः मार्गेण यायमानः, नगरस्त्रियः विविधेषु स्थलेषु मंगलद्रव्याणि—लाजाक्षतदधोदकदर्भपुष्पफलानि—समर्पयन्त्यः। स्नेहात् साध्वीः स्त्रियः तं पितृगृहं प्रविशन्तम्, बालगीतामधुरध्वनिं शृण्वन्त्यः, आशीर्वादैः पूजयामासुः। तस्मिन् दिव्ये निवासे, महामणिगुच्छैः भूषिते, पित्रा परमस्नेहेन संरक्षितः, स्वर्गे देव इव वासं अकरोत्। तत्र शय्याः क्षीरफेनशुक्लाः, सुवर्णभूषिताः, आसनानि परममूल्यानि, उपस्कराः सर्वे सुवर्णमयाः। तत्र स्फटिकभित्तिषु, महामारकतमणिषु, स्त्रीरत्नमालाभिः भूषिताः दीपाः विराजन्ते। तत्र रम्योपवनानि, अद्भुतदिव्यवृक्षयुक्तानि, कपोतयुग्मैः, मत्तभृङ्गैः गीतिनादितानि च। तत्र वैदूर्यशिलास्तरणेषु, पद्मशतपत्रकुमुदाकुलानि, हंसबकचक्रवाकसेवितानि सरांसि। राजा उत्तानपादः, पुत्रस्य अद्भुतं यशः शृण्वन् दृष्ट्वा च, परमाश्चर्येण पूरितः। तम् वृद्धं, प्रजाभिः प्रियं, मन्त्रिभिः अनुगृहीतम् अवलोक्य, पृथिव्याः अधिपतिं ध्रुवं कृतवान्। स्वस्य जरा-भावं ज्ञात्वा, स नृपतिः वैराग्ययुक्तः, आत्मनः मार्गं चिन्तयन्, वनं प्रस्थितः। शौनक उवाच—"धर्मराजः युधिष्ठिरः, रिपून् हत्वा, राज्यलाभं कृत्वा, भ्रातृभिः सह भोजनसंपादितः, ततः किमकरोत्?" सूत उवाच—"हरिः विश्वसृष्टा, आत्मनः वंशे अग्निना विनष्टं कुरुवंशं पुनः स्थाप्य, युधिष्ठिरं स्वराज्ये प्रतिष्ठाप्य, हृष्टः अभवत्।