यदा भीष्मः धर्मस्य विवेचनं कुर्वन् आसीत्, तदा योगिभिः इच्छितः, स्वेच्छया मृत्युम् आप्नुवन्तः, उत्तरेणायनस्य शुभः कालः समुपस्थितः। तस्मिन् क्षणे, सहस्रधाराभिः प्रवहद्भिः वाक्स्रोतः स्वीकृत्य, सर्वासां संगानां विमुक्तया, सः मनः आदिपुरुषे श्रीकृष्णे, पीताम्बरधारे, चतुर्भुजे, साक्षात् सम्मुखे स्थिते, अनिमेषनेत्रे, समाहितवान्। तं दृष्ट्वैव युद्धक्लेशः नष्टः, सर्वापद्विनाशः जातः, सर्वेन्द्रियवृत्तयः उपशमिताः, विशुद्धचित्तः भीष्मः जनार्दनं जगदुत्पत्तिकर्तारं प्रार्थयामास। तदा भीष्मः उवाच—"मम मनः सर्वत्रिष्णाविनिर्मुक्तं, सात्म्यसुखं प्राप्तः, सत्त्वतानां श्रेष्ठे भगवति, यः स्वानन्दलाभात् कदाचित् प्रकृत्यां प्रविश्य जन्मप्रवाहस्य कारणं भवति, स्थिरितम्। स त्रैलोक्यलालितः, तमालवर्णः, सूर्यांशुप्रभापीताम्बरः, कुण्डलितकेशभूषितः, पद्माननः, अर्जुनस्य सखाः—तस्मिन्मे शुद्धभक्तिः स्थिरा भवतु। युद्धे सः स्वेदबिन्दुभिः मुखं शोभयन्, अश्वधूमरजसा केशान् रञ्जयन्, वर्मणा दीप्तिमान्, मम तीक्ष्णबाणैः त्वचं विदार्यमाणः—स एव आत्मा मे सन्निधौ अस्तु। सखा वचः श्रुत्वा, सेनयोः मध्ये रथं स्थापयन्, शत्रुवीराणां प्राणरक्षणे स्थितः, पार्थस्य सखायं, वीर्यं हरन्—तस्मिन्मे प्रेम स्थिरं भवतु। प्रतिपक्षसेनां दृष्ट्वा, स्वजनहिंसायाम् आत्मदोषदर्शनेन निवृत्तः, अर्जुनस्य मोहं आत्मज्ञानोपदेशेन निवार्य, तस्य पद्मपदयोः पराभक्तिः मम अस्तु। मम व्रतसिद्ध्यर्थं स्वव्रतं परित्यज्य, रथात् अवतीर्य, उपरिवासः पतितः, चेष्कुः करगृहीतः, हस्तिनं हन्तुं हरिवत् अग्रे धावमानः—सः श्रीकृष्णः मम शरणं भवतु। तीक्ष्णबाणैः विद्धः, धनुः भग्नम्, रक्तेन सिक्तदेहः, शत्रुः मम प्रति धावन्—स मुक्तिदाता मुकुन्दः मम शरणं भवतु। मृत्युकाले अपि मम भक्तिः तस्मिन्नेव स्थिरा भवतु—यः अर्जुनरथे स्थितः, राजहंसवत् रश्मिकरः, चेष्कुः करगृहीतः, यं दृष्ट्वा हतानां स्वरूपलाभः अभवत्। गोप्यः तु तस्य लीलाचेष्टितान्, स्नेहविहसितैः, कटाक्षैः, मृदुहास्यैः, क्रोधाभासैः, उन्मत्तभावेन, तन्मयीभूताः, अनुचरन्। युधिष्ठिरस्य राजसूयसभायां, ऋषिकुलैः, नृपतिभिः परिवृतः, एक एव पूज्यः सः मम नेत्रयोः प्रत्यक्षः जातः, आत्मस्वरूपप्रदर्शकः। अधुना अहम् अजातं तं वेद्मि, सर्वदेहिनां हृदये स्थितम्, यः मनसा भिन्नदृष्ट्या अनुभूयते, यथा एकः सूर्यः बहुषु दर्पणेषु भिन्नः इव—मम भेदमोहः नष्टः। एवं कृत्वा, मनः, वाक्, चक्षुः श्रीकृष्णे समाहित्य, आत्मानं परात्मनि लीनं कृत्वा, भीष्मः प्राणं आहृत्य स्थिरः अभवत्। तं निरवयवब्रह्मणि लीयमानं ज्ञात्वा, सर्वे मौनं जगृहुः, दिनान्ते विहगवत्। तस्मिन् क्षणे, देवमानुषैः दुन्दुभयः नदिताः, साधुभिः कीर्तिः कृताः, पुष्पवृष्टिः चाकाशात् अभवत्। भीष्मस्य प्रयाणानन्तरं, युधिष्ठिरः, भार्गवपुत्रः, नियमान् कृत्वा, पितरं प्रति चिरकालं शोकाकुलः अभवत्। ततः मुनयः हृष्टाः, श्रीकृष्णम् गूढनामभिः स्तुत्वा, हृदि भक्तिं स्थापयित्वा, स्वाश्रमं प्रतिनिवृत्ताः। ततो युधिष्ठिरः श्रीकृष्णसहितः गजाह्वयपुरं गत्वा, पितरं तपस्विनीं गान्धारीं च सान्त्वयामास। पितुः अनुमत्याः, कृष्णस्य च आज्ञया, सः महाबलः धर्मेण राज्यं पितामहात् पितुश्च प्राप्तं शाशास। वीरमाता पुनः पुनः पुत्रं स्नेहेन स्तन्यं पाययन्ती, नेत्राभ्यां पुण्याश्रूणि स्रवयन्ती, पुत्रं अभ्यषिञ्चत्। तदा जनाः रानीं प्राहुः—"सौभाग्येन तव पुत्रः, दुःखनाशकः, चिरकालात् प्रत्यागतः, पृथ्वीमण्डलम् रक्षिष्यति।" "नूनं त्वया भगवतः दुःखनाशिनः आराधनं कृतम्, यः स्थिरचित्तैः ध्यान्यमानः मृत्युमपि जयति।" इति। एवं प्रजाभिः स्नेहितः सह भ्रातृभिः सः राजा हृष्टः गजं आरोहन्, सर्वैः स्तूयमानः, नगरीं प्रविष्टः। तत्र, सर्वद्वारेषु शोभनाः मकरतोरणाः, कदलीस्तम्बगुच्छाः, सुप्रस्थापिताः पूगफलसंहत्यः च आसन्। प्रतिपदं जलकलशाः दीपैः, नवमालिकामञ्जरीः, मुक्ताहारशृङ्खलाः च शोभायमानाः। नगरं सर्वतो रत्नकूटैः, तोरणैः, सुवर्णशोभितगृहैः, प्रासादशिखरैः च विभूषितम्। अन्तःपुरेषु, राजमार्गेषु, चत्वरेषु, चन्दनपंकाभिः सिक्तं, लाजैः, अक्षतैः, पुष्पफलैः, तण्डुलैः च पूरितम्। राजा मार्गेण गच्छन्, नगरस्त्रियः शुभद्रव्याणि—लाजाक्षतदधोदकदर्भपुष्पफलानि—स्नेहेन उपाहरन्। ताः पुण्यास्त्रियः, सुतगीतस्वरेण, पितृगृहं प्रविशन्तं राजानं स्नेहवाक्यैः आशीर्भिः पूजयामासुः। तस्मिन् दिव्ये प्रासादे, महारत्नमालाभिः भूषिते, पित्रा परमस्नेहेन पालयमानः, स्वर्गे देववत् वसन्। तत्र शय्याः क्षीरफेनशुक्लाः, सुवर्णभूषिताः, आसनानि परममूल्यानि, सर्वोपकरणानि सुवर्णमयानि। स्फटिकभित्तिषु, महारत्नेषु, स्त्रीरत्नमणिभिः भूषिताः दीपाः दीप्यमानाः। रम्ये उपवने, दिव्यवृक्षैः, विहगयुगलानां कलरवः, मदोन्मत्तमधुनां गीतानि च श्रूयन्ते। नीलमणिस्तरणिषु, पद्मशतपत्रेषु, कुमुदेषु, राजहंसबकचक्रवाकैः सेवितेषु सरःसु। राजर्षिः उत्तानपादः, पुत्रस्य अद्भुतकीर्तिं श्रुत्वा दृष्ट्वा च, परमाश्चर्येण पूरितः। सः तं जनप्रियं, मन्त्रिभिः अनुमोदितं, पृथ्वीश्वरं ध्रुवं कृत्वा, स्वं वृद्धिं ज्ञात्वा, अनासक्तः, स्वात्मनः मार्गं चिन्तयन्, वनं प्रतस्थे। एवं, सौम्य, युधिष्ठिरः सर्वद्विषताम् निघ्नन्, राज्यं च सम्प्राप्य, भ्रातृभिः सहितः, किम् अकरोत्? कथं वर्तितुम् आरब्धवान्?