भगवतः साक्षात्सन्निधौ स्थितस्य भीष्मस्य मनसि प्रार्थना जाता—देवदेवो भगवान् मम शरीरत्यागपर्यन्तं तिष्ठतु। स भगवान् सस्मितमुखः रक्तनयनः स्फुरन्मुखपद्मः चतुर्भुजः मम ध्यानमार्गरूपेण पुरतः तिष्ठति। एवं श्रुत्वा राज्ञा युधिष्ठिरेण, शय्यायां शरशय्यायां स्थितं भीष्मं विविधधर्मान् पृष्टवान्, मुनयश्च सम्यक् शृण्वन्तः तत्रोपविविशुः। धर्मानुसारं वर्णाश्रमविभागान्, स्वभावानुसारं च, विरक्तिसंयुक्तं संयोगं च शास्त्रेषु यथोक्तम् अपृच्छत्। दानधर्मं, राजधर्मं, मोक्षधर्मं, स्त्रीधर्मं, भगवद्धर्मं च, तेषां विभागांश्च योगांश्च, संक्षेपेण विस्तारतः च पृष्टवान्। स तु धर्मज्ञः महर्षिः, पुराणैः आख्यायिकाभिश्च धर्मार्थकाममोक्षान् साधनैः सहितान् वर्णयामास। धर्मोपदेशकाले योगिनां इच्छितः उत्तरतयानुगमनसमयः शुभः कालः तत्र समुपस्थितः। तदा सहस्रधारया प्रवृत्तां वाणीं संहित्य, सर्वासक्तिविनिर्मुक्तचित्तः, आदिपुरुषे—कृष्णे, पीताम्बरे, चतुर्भुजे, पुरतः स्थिते, अप्रवृत्तलोचने—मनः समाहितवान्। तस्य चित्तं विशुद्धं, सर्वामङ्गलविनिर्मुक्तम्, रणक्लेशः केवलदर्शनात् नष्टः, इन्द्रियवृत्तयः स्थगिताः, सः जनार्दनं स्रष्टारं स्तुत्वा शरीरत्यागाय प्रवृत्तः। भीष्मः उवाच—एवं मम मनः तृष्णाशून्यं सत्त्वतानां श्रेष्ठे, सर्वव्यापके, स्वानन्दगते भगवति संस्थितम्। सः स्वानन्दं प्राप्त्वा, कदाचिद् प्रकृत्यां प्रविश्य, जन्मप्रवाहस्य कारणं भवति। मम निर्मलः प्रेम सदा तस्मिन् स्थातु, यः त्रैलोक्यविभूतिः, तमालवर्णः, सूर्यांशुप्रभापीताम्बरः, कुण्डलितकेशभूषितः, पद्ममुखः अर्जुनस्य सखाच। युद्धे सः स्वेदबिन्दुभिः मुखं शोभितम्, अश्वधूमधूसरितकेशः, कवचदीप्तः, मम तीक्ष्णबाणैः त्वग्विदारितः, सः कृष्णः आत्मा मम सन्निधिं प्राप्नुयात्। मित्रवाक्यश्रवणेन, रथं सेनयोरन्तरे स्थापयित्वा, शत्रुवीराणां प्राणरक्षायाम् स्थितः, तेषां तेजोहरः पार्थसखायं मम प्रेम स्थातु। विपक्ष्यां सैन्ये दृष्ट्वा, स्वजनवधदोषेण निवृत्तः, अर्जुनस्य मोहं आत्मज्ञानप्रदानात् नाशयन्, तस्य पदयोः मम पराभक्तिः स्यात्। स्वव्रतं परित्यज्य, मम व्रतनिर्वृत्तये, रथात् उत्पत्य, उपरिगुप्तं वस्त्रं पातयित्वा, दण्डेन धावन्, गजेन्द्रवधाय हरिवत् सः सञ्जगाम। मम तीक्ष्णबाणैः विदारितः, धनुषि भग्नं, रक्तेन सिक्तदेहः, शत्रुः मम वधाय धावन्, सः मुकुन्दः मम शरणं भूयात्। मरणकाले मम भक्ति सदा तस्मिन् स्थातु, यः सौन्दर्यं रथस्थस्य अर्जुनस्य सारथिः, रश्मिदण्डधारणः, येन दृष्ट्वा हतानाम् आत्मरूपं प्राप्तम्। गोपीकाः तु सुललितगत्यः, रम्यहास्ययाः, प्रेमकोपकटकषदृष्टिभिः, तस्य लीलानुकरणे प्रमत्ताः, तन्मय्येव अभवन्। राजसूयसमये युधिष्ठिरस्य सभायाम्, मुनिभिः नृपैश्च परिवृतः, सः एव पूज्यः, साक्षात् मम नेत्रयोः प्रकटितः, आत्मस्वरूपदर्शकः। अहं तं अजं सर्वदेहिनां हृदिस्थितं, यः मनसा भिन्नरूपेण अवगम्यते, एकः सूर्य इव नानावपुषु प्रतिबिम्बितः, इति मे भेदमोहः नष्टः। एवं सः भीष्मः मनः, वाणी, दृष्टिं च भगवान् कृष्णे समाहितवान्, आत्मानम् परात्मनि न्यस्य, प्राणं संयम्य, स्थिरः अभवत्। तस्य ब्रह्मणि लीयमानं ज्ञात्वा, उपस्थिताः सर्वे मौनं जग्मुः, दिनान्ते विहगवत्। तदा देवमानुषैः दुन्दुभयः निनदिताः, साधुभिः कीर्तिः कृताः, दिवः पुष्पवृष्टिः राज्ञः अपतत्। भीष्मस्य गच्छतः, युधिष्ठिरः भार्गवात्मजः, विधिवत् प्रेतकार्याणि चकार; किंतु किञ्चित्कालं दुःखितः अभवत्। ऋषयः तु हृष्टमनसः, कृष्णं गुह्यनामभिः स्तुत्वा, तस्यानुग्रहेन स्वाश्रमं प्रत्ययुः। ततः युधिष्ठिरः कृष्णेन सह गजाह्वयं गत्वा, पितरं तपस्विनीं गांधारीं च सान्त्वयत्। पितुः अनुमत्याः, कृष्णस्य च अनुज्ञया, बलवान् राजा धर्मेण राज्यं पालयामास, पितामहपितृपरम्परया प्राप्तम्। वीरमातुः स्तनयोः क्षीरं, नेत्रयोः शुभाश्रूणि स्रवन्ति स्म, पुनः पुनः सुतं सिञ्चन्त्या। जनाः तस्य महाराज्ञ्याः ऊचुः—"शुभं ते, यः पुत्रः दुःखनाशकः चिरं लब्धः, पृथ्वीमण्डलं रक्षिष्यति।" "नूनं देवी, त्वया दुःखहारिणं भगवन्तं सम्यगर्चितम्, यस्य स्मरणेन मृदुनापि चित्तेन मृत्युं जितवन्तः सन्ति।" एवं जनैः स्नेहितैः सहितः, स भ्रातृभिः सह राजा हृष्टः, गजे समारुह्य, सुतस्तुत्यैः पुरीं विवेश। तत्र प्रतिवेश्मनि शोभनानि मकरतोरणानि, कदलीस्तम्भगुच्छानि, सुप्रबद्धताम्बूलपर्वतानि च आसन्। प्रत्येकद्वारेषु जलपूर्णकलशाः, दीपाः, आम्रपल्लवमालाः, मुक्तादामाः च लोलन्ति स्म। पुरी सर्वतः सुवर्णमण्डितप्राकारतोरणगृहेषु, नानारत्नमण्डितशिखरेषु, शोभिता। यत्र चत्वरेषु, मार्गेषु, सम्स्थानेषु च, चन्दनपिष्टेन क्षालितं, लाजैः, अक्षतैः, पुष्पैः, फलैः, तण्डुलैः च सर्वत्र समर्पितम्। राजा धर्मात्मा मार्गेण गच्छन्, नगरस्त्रियः शुभद्रव्यैः—लाजैः, अक्षतैः, दध्ना, जलेन, कुशैः, पुष्पैः, फलैः च—सर्वत्र उपाहरन्। प्रेम्णा सद्भिरस्त्रियः, तं पित्रृगृहं प्रविशन्तं, बालगीतश्रवणेन, आशीर्वादैः पूजयामासुः। तस्मिन्मणिमण्डिते प्रासादे, पित्रा परमस्नेहेन लालितः, स्वर्गे देववत् वसन्। शय्याः तत्र क्षीरफेनशुक्लाः, सुवर्णमयभूषणाः, उत्तमासनानि, सर्वोपकरणानि च सुवर्णमयानि। तत्र स्फटिकभित्तिषु, महारत्नमणिषु, स्त्रीरत्नमुक्ताभरणदीपाः उज्ज्वलन्ति स्म। तत्र रम्ये उद्याने, अद्भुतैः दिव्यवृक्षैः, कूजन्ति विहगयुग्मानि, मत्तभृङ्गाः गीतानि गायन्ति स्म।