यः योगी भगवति भक्त्या चित्तं स्थापयति, तस्य नाम यः स्वरेण उच्चारयति, स देहत्यागे सर्वकामकर्मभ्यः विमुक्तः भवति। तं देवदेवं भगवन्तं यावत् देहं त्यजामि, स्फुरद्वदनं रक्तलोचनं पद्ममुखं चतुर्भुजं मम ध्यानमार्गे स्थितं स्मिताननं प्रार्थये। युधिष्ठिरः तद्वचनं श्रुत्वा शरशय्यायां स्थितं महर्षिं विविधधर्मान् पृच्छति, ऋषयः तस्य श्रवणाय उत्सुकाः आसन्। स व्यक्तिप्रकृतिवर्णाश्रमानुसारं धर्मान्, शास्त्रेषु निर्दिष्टं वैराग्यसङ्गलक्षणं च पृच्छति। दानराज्यमोक्षस्त्रीभगवद्भक्त्यादीनां धर्मविभागयोगलक्षणं संक्षेपविस्तराभ्यां पृच्छति। स तत्त्वविद् ऋषिः धर्मार्थकाममोक्षाणां साधनानि, पुराणकथाभिः उपाख्यानैः सह, तस्मै वर्णयामास। धर्मोपदेशे तस्मिन्नेव, योगिनां इच्छया मृत्युं साधयितुं यत् शुभकालः, उत्तरायणं, आगतः। ततः स शरशय्यायाम् उपविष्टः, कण्ठे प्रवाहमानं वचनं निवर्त्य, सर्वासक्तिहीनं चित्तं आदिपुरुषे कृष्णे, पीतवस्त्रधारे चतुर्भुजे, साक्षात् स्थिते, स्थिरं स्थापयामास। शुद्धध्यानसमाहितः, सर्वापशकुनः नष्टः, युद्धक्लान्तिः कृष्णदर्शनात् निवृत्तः, सर्वेन्द्रियवृत्तिषु उपरतमः, जनार्दनं स्रष्टारं प्रशंसन्, देहत्यागाय उद्युक्तः। भीष्मः उवाच—इत्थं मम मनः तृष्णाभिः विमुक्तं, सततं सात्म्यसुखं प्राप्तं, सर्वव्यापिनि सात्वतश्रेष्ठे भगवति स्थितं; स यदा स्वसुखं प्राप्त्वा प्रकृतिलोकं प्रविशति, यत्र जन्मप्रवाहः उत्पद्यते। मम निर्मला भक्ति तस्मिन् त्रैलोक्यरमणे, तमालवर्णे, सूर्यकिरणसमानपीतवस्त्रधारे, कुण्डलितकेशे, पद्ममुखे, अर्जुनसखा इति, स्थिरा भवतु। युद्धे तस्य मुखं श्रमस्वेदेन शोभितं, अश्वधूमधूसरितं, कवचं दीप्तं, त्वचं मम तीक्ष्णबाणैः विदारितं—स कृष्णः मम आत्मा सदा अस्तु। मित्रस्य वचनं श्रुत्वा, स युद्धमध्ये रथं सेनयोः मध्ये स्थापयामास; शत्रुसैन्यजीवनरक्षणाय स्थितः, पार्थसखा, यः तेषां बलं हरति, तस्मिन् मम भक्ति स्थिरा भवतु। विपक्षसेनां दृष्ट्वा, स्वबन्धुहिंसायाः दोषविचारेण, अर्जुनः युद्धं त्यक्तुम् इच्छन्, कृष्णः आत्मज्ञानं प्रदाय तस्य मोहं निवारयामास; तस्य पद्मपादयोः परमभक्तिः मे स्यात्। स्वस्य नियमं त्यक्त्वा, मम नियमं पूर्त्यर्थम्, स रथात् उत्थाय, उपरितनं पतितं, हस्ते वल्गा धृत्वा, गजवधाय हरिरिव अग्रे धावन्। तीक्ष्णबाणैः विदारितः, धनुः भग्नम्, रक्तसिक्तः शरीरः, शत्रुः मम वधाय अभ्यागतः—स मु्कुन्दः मम शरणं भवतु। मृत्युकाले मम भक्ति तस्मिन् स्थितं भवतु, यः अर्जुनरथे स्थितः, वल्गास्पर्शी च, यः ह्यत्र हतानां दर्शनात् स्वस्वरूपं दत्तवान्। गोप्यः, सुमधुरविलासाः, हास्यरम्याः, प्रेमकोपसमीक्षाः, कृष्णस्य लीलां उन्मादमूढाः अनुकरणं कृत्वा, तद्रूपे तद्भावे लीनाः। युधिष्ठिरस्य राजसूये, ऋषिराजैः परिवृतः, सभा मध्ये, पूजनीयः केवलः, मम दृष्टिपथे प्रकटः, यः तत्त्वं दर्शयति। अजोऽसौ सर्वदेहेषु हृदयं प्रविष्टः, मनःप्रवृत्त्या भिन्नः इव, यथा एकः सूर्यः बहुषु प्रतिबिम्बेषु विभिन्नः दृश्यते; मम भेदमोहः नष्टः। सूतः उवाच—एवं भीष्मः मनः वचः दृष्टिं कृष्णे स्थाप्य, आत्मानं परमात्मनि लीनं कृत्वा, श्वासं उपरम्य स्थितः। भीष्मस्य ब्रह्मणि लयनं ज्ञात्वा, सर्वे मौनं कृतवन्तः, दिवसान्ते पक्षिणामिव। तस्मिन्काले, देवमानुषैः नगारेषु घोषः, साधुभिः स्तुतिः, आकाशात् पुष्पवृष्टिः राजा उपरि अभवत्। भीष्मे गतवति, युधिष्ठिरः भार्गवपुत्रः, सर्वे संस्कारान् विधिवत् कृतवान्, किन्तु किञ्चित्कालं दुःखितः अभवत्। ऋषयः कृष्णं गूढनामभिः स्तुत्वा, कृष्णे हृदयं स्थाप्य, स्वाश्रमं प्रत्यगच्छन्। युधिष्ठिरः कृष्णसहितः गजाह्वयं गत्वा, पितरं तपस्विनीं गान्धार्यां च सान्त्वयामास। पितुः अनुमतिं कृष्णस्य च आज्ञां लब्ध्वा, बलवान् राजा धर्मेण पितामहपितृपरम्परायाः राज्यं शास्त्रानुसारं पालयामास। वीरमातुः स्तनाभ्यां क्षीरधारा, नेत्राभ्यां शुभाश्रुवृष्टिः, पुत्रं पुनः पुनः अभिषिञ्चन्ती स्नेहात्। जनाः राणीं उक्तवन्तः—"सौभाग्येन, तव पुत्रः दुःखहरः दीर्घकालानन्तरं प्राप्तः, भूमण्डलस्य रक्षणं करिष्यति।" "नूनम्, हे राणि, भगवन्तं दुःखहरं पूजितवती; यः स्थिरचित्तः तं ध्यानयति, स मृत्युमपि जयति, यः दुःसाध्यः।" एवं जनैः स्नेहपूर्वं पालितः, भ्रातृभिः सह, राजा हृष्टः गजमारुह्य, सर्वैः स्तुतः, नगरं प्रविष्टः। तत्र, सर्वद्वारेषु शोभनाः मकरतोरणाः, कदलीस्तम्भसमूहः, सुप्रसन्ना सुपारीगुच्छाः सज्जिताः। प्रत्येकद्वारे जलकलशाः दीपैः, आम्रपत्रमालाः, मुक्तासूत्राणि शोभायमानानि। नगरं सर्वतः सुवर्णमणिरत्नैः अलङ्कृतदुर्गतोरणगृहैः, मणिमयशिखरैः दीप्तं। मण्डपाः, मार्गाः, चौराः च, चन्दनजलैः निष्कलुषिताः, लाजाक्षतपुष्पफलशालिविस्तारैः शोभिताः। राजा दृढनिश्चयः मार्गे गच्छन्, नगरस्त्रियः विविधस्थलेषु अक्षतशालिकर्ददूर्वापुष्पफलैः शुभद्रव्याणि आनयन्ति। स्नेहात् धर्मिष्ठाः स्त्रियः, पितृगृहं प्रविश्य, बालगीतं श्रुत्वा, आशीर्वादं ददुः। तत्र, मणिसमूहैः अलङ्कृतं दिव्यं गृहं, पितरं अतीव प्रियं लब्ध्वा, स्वर्गे देव इव स्थितः। तत्र, शय्याः क्षीरफेनसमानधवलाः सुवर्णमण्डिताः, आसनानि उत्तमानि, सर्ववस्तूनि सुवर्णमयम्। तत्र, स्फटिकभित्तिषु, महामारकतेषु, रत्नदीपाः शोभन्ते, स्त्रीरत्नाभरणैः अलङ्कृताः।