यं त्वं मातुलं स्नेहितमात्मनः प्रियं सुहृदं चाभिमन्यसे, यं च त्वया स्नेहात्स्वमन्त्रिणं दूतमथ रथिनं कृतवतीति, स एव सर्वात्मा समदर्शी, अद्वितीयो निर्हङ्कारः, यस्य मनुष्यानां मनसि भेदान् यः करोति, तत्र कदापि दोषो न विद्यते। तथापि, हे राजन्, तस्यैकान्तिनां भक्तानां प्रति कारुण्यं पश्य—यदा अहं प्राणान् त्यजामि, तदा साक्षात् कृष्ण एव मम पुरतः स्थितः। यः योगी भक्त्या तं मनसा सम्यक् स्थापयति, वाचा च नामान्यस्योच्चारयति, स सर्वकामकर्मभ्यः मुक्तः शरीरत्यागे। स देवदेवो भगवान् मम शरीरत्यागपर्यन्तं प्रतीक्षां करोतु—स स्मितमुखः, अरुणनयनः, रश्मिसमप्रभाम्बरः, चतुर्भुजः, मम ध्यानमार्गे साक्षात् स्थितः। सुत उवाच—एवं श्रुत्वा युधिष्ठिरः शय्यायां स्थितं भीष्मं विविधधर्मान् पप्रच्छ, मुनयश्च तन्मुखात् ध्यानपूर्वकं शृण्वन्तः आसन्। स पृच्छति—स्वधर्मान् वर्णाश्रमानुसारतः, वैराग्यस्य च आसक्तेः च लक्षणानि शास्त्रेषु यानि निरूपितानि, तानि च। दानस्य, राजधर्मस्य, मोक्षस्य, स्त्रीणां, भगवद्भक्तेः च विभागान् योगलक्षणानि च संक्षेपेण विस्तारतः पृच्छति। स तत्त्वज्ञः मुनिः धर्मार्थकाममोक्षाणां साधनानि च, विविधोपाख्यानैः इतिहासैः च तस्मै सम्यक् न्यवेदयत्। एवमधीयमानधर्मे, तदा स योगिनां काम्यकाले उत्तरायणगते मृत्युकाले शुभे सन्दर्शने सञ्जातः। ततः सहस्रधाराभिरिव प्रवृत्तां वाणीं संहरन्, सर्वासक्तिं परित्यज्य, आदिपुरुषे कृष्णे—पीताम्बरधारे, चतुर्भुजे, साक्षात् पुरतः स्थिते, अप्रवृत्तनयने—चित्तं स्थापयामास। शुद्धध्यानसमाधिना, सर्वामङ्गलविनाशेन, युद्धक्लेशविस्मरणेन केवलदर्शनात्, सर्वेन्द्रियवृत्तिनिवृत्त्या, स जनार्दनं जगदुत्पत्तिकर्तारं स्तोतुम् आरब्धवान्। श्रीभीष्म उवाच—एवं मे मनः पिपासाविरहितं सत्त्वतानां श्रेष्ठे, सर्वव्यापिनि, स्वसुखं प्राप्ते, यः कदाचित् प्रकृतिलोकमुपेत्य जन्मप्रवाहं प्रवर्तयति, तस्मिन्निविष्टम्। स त्रैलोक्यकान्तः तमालवर्णः, सूर्यांशुप्रभाम्बरः, कुण्डलितकेशभूषितः, अर्हणमुखारविन्दः, अर्जुनस्य सखा—मम शुद्धा भक्तिरस्तु। युद्धे यस्य वदनं श्रमस्वेदेन शोभितम्, अश्वधूमरजसा केशा धूसरिताः, कवचं च चमत्त्राणं मदीयैः तीक्ष्णैः शरैः विदारितत्वात् दीप्तम्—स एव कृष्णः मम आत्मा सन्निहितः अस्तु। युद्धमध्यगतस्य सख्युवाचं श्रुत्वा, स सेनयोर्मध्ये रथं स्थापयामास, शत्रुसैन्यजीवनरक्षायै स्थितः, तेषां बलं हर्तुं पार्थसखायं मम भक्तिरस्तु। विपक्ष्यां सेनां दृष्ट्वा, स्वजनवधदोषज्ञानात्, अर्जुनस्य मोहं स्वात्मविद्यया नाशयामास—तस्य पादपद्मयोः मम परा भक्तिरस्तु। स्वव्रतं परित्यज्य मम व्रतस्य पूर्त्यर्थं, स रथात् प्लुत्वा, उत्तरीयं पतितम्, वेगात् अजिनहस्तः, गजघाताय हरिरिव अग्रे धावमानः—स मुकुन्दः मम शरणं भवतु। मदीयैः तीक्ष्णैः शरैः विदारितः, धनुः भग्नम्, रक्तेन सिक्तदेहः, प्रहारिणा मया जिघांसमानः—स मुकुन्द एव मम शरणं भवतु। यः मृत्युं समुपस्थिते मम भक्तिर्भवेत्, यं च रथस्थं अर्जुनस्य, पाणौ रश्म्यङ्कुशधारिणं, येन दृष्ट्वा हतानां स्वरूपलाभः अभवत्—स एव भगवान् मम मनसि स्थितः अस्तु। गोप्यः सुकुमारगत्यः, मृदुलहास्यविभूषिताः, कटाक्षैः प्रेमकुपितैः, तस्य लीलां मूढवत् अनुकरणं कृत्वा, तदात्मन्येव लीनाः। राजसूययज्ञे युधिष्ठिरस्य, मुनिभिः राजभिः च परिवृतः, एक एव पूज्यः सन्मुखे मम दृश्यः अभवत्—यो मे आत्मानं प्रकाशयति। अहं तं अजं सर्वदेहिनां हृदिस्थं वेद्मि, यः यथामति विविधरूपेण कल्प्यते, एकः सूर्य इव बहुषु प्रतिबिम्बेषु—मम भेदबुद्धिर्निर्नाशिता। सुत उवाच—एवं मनः वचः दृष्टिं च कृष्णे समाधाय, आत्मानं परात्मनि न्यस्य, प्राणान् संहरन् स्थिरः अभवत्। भीष्मस्य अद्वितीयब्रह्मणि लयं गच्छन्तम् अवगम्य, सर्वे मुनयः निशान्ते विहङ्गा इव मौनं जगृहुः। तस्मिन् क्षणे, देवमानुषैः दुन्दुभयो नेदुः, साधवः स्तुतिं चक्रुः, पुष्पवृष्टिश्च दिवः पतिताः। भीष्मे स्वर्गारोहणे कृतम्, युधिष्ठिरः भार्गवात्मजः पितुः अनुग्रहेण, विधिवत् प्रेतकार्याणि चकार, किंतु किञ्चित्कालं शोकेन पीडितः अभवत्। मुनयः कृष्णस्य गूढनामभिः स्तुत्वा, कृष्णे हृदि समर्प्य, स्वाश्रमं प्रतिनिवृत्ताः। ततः युधिष्ठिरः कृष्णेन सहितः गजाह्वयं गत्वा, पितरं तपस्विनीं गान्धारीं च सान्त्वयामास। तस्य पितुः अनुमत्यैव, कृष्णस्य चानुज्ञया, धर्मेण महाबलः राजा पितामहादत्तं राज्यं शशास। मातुः स्तनाभ्यां क्षीरधारा, नेत्राभ्यां शुभाश्रुवर्षः, पुनः पुनः पुत्रं सिञ्चन्त्या वीरमातरः। जनाः तां राज्ञीं ऊचुः—"शुभमस्तु! तव पुत्रः दुःखनाशकः चिरकालानन्तरं प्रत्यागतः, पृथिवीं रक्षिष्यति।" "नूनं त्वया भगवतः शरणं प्राप्तम्, दुःखनाशिनः; यं ध्यायन्ति स्थिरमना जनाः, तं मृत्युं दुरत्ययं अपि जयन्ति।" एवं जनाः तं भ्रातॄंश्च स्नेहपूर्वकं पालयन्तः, राजा हृष्टः हस्तिनं आरोह्य, सर्वैः स्तूयमानः पुरीं प्रविवेश। तत्र प्रतिवेश्मनि मकरतोरणानि, कदलीस्तम्भसंघाताः, पूगफलराशयः च शोभायमानाः आसन्। प्रत्येकद्वारे जलकुम्भाः दीपैः, आम्रदलमालाः, मुक्तासूत्राणि च लम्बमानानि अलङ्कृतानि आसन्। नगरं सर्वतः सुवर्णरत्नमण्डितप्राकारतोरणगृहैः, विमलशिखरैः च शोभितम्। प्राङ्गणवेश्मराजमार्गाः चन्दनरजसा चूर्णिताः, लाजाक्षतपुष्पफलशालिधान्यादिभिः सम्यक् पूजिताः आसन्। राजमार्गे स्थितः राजा यदा प्रविशति, तदा नगरस्त्रियः शुभद्रव्यैः—लाजाक्षतदधाजलदर्भपुष्पफलैः—स्निग्धभावेन समर्पयन्त्यः, स्वागतं कुर्वन्त्यः। सर्वाः साध्वीः स्त्रियः स्नेहात् आशीर्वचनानि प्रयुञ्जानाः, पितुः गृहम् प्रविशन्तं राजानं बालगीतसुरभिः मधुरैः शब्दैः श्रावयन्त्यः, तं आनन्देन पूजयामासुः।