भगवतः श्रीकृष्णस्य या परमार्थरूपा रहस्यमयी शक्तिः, सा केवलं भगवान् शिवः, दिव्यः नारद ऋषिः, भगवान् कपिलः च जानन्ति, हे राजन्। यं त्वं स्वजनं मातुलं स्नेहितमात्मीयं हिततमं च मन्यसे, तं स्नेहान्वितः त्वं मन्त्रिणं दूतं सारथिं च कृतवान्। स सर्वात्मा, समदर्शी, अद्वितीयः, अहंकाररहितः च सन्, यः जनानां मनसि भेदान् कुर्यात्, तस्य कदापि दोषः न भवति। तथापि, एकान्तभक्तेषु तस्य करुणां पश्य—यदा अहं प्राणान् त्यजामि, तदा साक्षात् श्रीकृष्णः मम पुरतः आगतः। यः योगी भक्त्या तं मनसा समाहितः स्वरेण च नाम उच्चारयति, स सर्वकामकर्मसु मुक्तः सन् शरीरत्यागे विमुक्तिम् अवाप्नोति। स देवदेवो भगवान् मम शरीरत्यागपर्यन्तं तिष्ठतु; स हसन्मुखः, अरुणलोचनः, कमलवदनः, चतुर्भुजः च, मम ध्यानमार्गे स्थितः। सूत उवाच—एवं श्रुत्वा युधिष्ठिरः शयानं भीष्मं विविधधर्मान् पप्रच्छ, ऋषयः च तं सावधानाः शुश्रूषमाणाः। स च स्वभाववर्णाश्रमानुसारं धर्मं, वैराग्यस्य चासक्तेः लक्षणं, शास्त्रप्रसिद्धं च पप्रच्छ। दानस्य, राजधर्मस्य, मोक्षस्य, स्त्रीणां, भगवद्भक्तेः च विभागान्, योगलक्षणं च, संक्षेपतः विस्तारतः च पप्रच्छ। स तु तत्ववित् मुनिः धर्मार्थकाममोक्षाणां प्रयोजनं साधनं च, विविधोपाख्यानपुराणेषु यथोक्तं, निवेदयामास। एवमुपदिशन्तं तम्, योगिभिः इच्छितः उत्तरतायां मृत्युकालः, सुभगः कालः समुपस्थितः। तदा स भीष्मः, सहस्रधारावत् प्रवृत्तया वाचा उपसंहरन्, सर्वासक्तिं त्यक्त्वा, आदिपुरुषे श्रीकृष्णे मनः समाहितवान्—पितामहः पीताम्बरधारी, चतुर्भुजः, साक्षात् पुरतः स्थितः, अपलकनयनः। शुद्धध्यानसमाहितः सन्, सर्वाशुभविनिर्मुक्तः, युद्धक्लेशं केवलदर्शनात् त्यक्त्वा, सर्वेन्द्रियवृत्तिं निरुद्ध्य, जनार्दनं जगत्कर्तारं प्रस्थितः सन् स्तुतवान्। भीष्म उवाच—एवं निःस्पृहं मम मनः स आत्मारामे, सर्वव्यापके, सात्वतश्रेष्ठे, स्वानन्दलाभे, कदाचित् प्रकृतिसंसारे प्रविष्टे भगवति, प्रतिष्ठितम्। स त्रैलोक्यवल्लभः, तमालवर्णः, सूर्यांशुप्रतिमवस्त्रधारी, कुण्डलितकेशः, कमलवदनः, अर्जुनसखः—मम प्रेम तस्मिन् स्थिरं भवतु। युद्धे तु तस्य वदनं श्रमस्वेदेन शोभितम्, अश्वधूमरजसा केशः लिप्तः, कवचं च मे ममार्गैः विदारितम्—स एव कृष्णः मम आत्मा सन्निधिं यायात्। मित्रवचनं श्रुत्वा, सेनयोः मध्ये रथं स्थापयित्वा, शत्रुसैनिकानां जीवनरक्षां कुर्वन्, पार्थसखायाः तस्य प्रेम मम स्थिरं भवतु, यः तेषां तेजः हरन्। प्रतिपक्ष्यं दृष्ट्वा, स्वजनहिंसायां दोषबुद्ध्या निवृत्ते अर्जुने, आत्मज्ञानप्रदानात् मोहविनाशकः स श्रीकृष्णः—तस्य पादयोः मे पराभक्तिः स्यात्। स्वव्रतं परित्यज्य मम व्रतं पूरयितुं, रथात् अपतन्, उत्तरीयं पतितं, स वेगात् अजिनहस्तः, गजेन्द्रवधाय हरिरिव, सञ्जगाम। तिक्ष्णैः शरैः विदारितः, धनुः भग्नम्, रक्तसिक्ततनुः, शत्रुरूपेण मयि पतन्—स मुक्तिदाता भगवन् मम शरणं भवतु। मरणसमये मम भक्तिः तस्मिन् स्थिरा भवतु, यः अर्जुनस्य रथे स्थितः, राजहस्तदण्डधारी, यं दृष्ट्वा हतानां स्वरूपलाभः अभवत्। गोप्यः तु स्नेहविह्वलाः, हासमनोहराः, कोपमिश्रप्रेमनयनाः, तस्य लीलां विकलाः, मूढाः, तन्मयाः सन्तः अनुकरोत्। राजसूय यज्ञे, युधिष्ठिरस्य सभायाम्, मुनिसामन्तैः परिवृतः, स एव पूज्यः, मम नेत्रयोः गोचरः अभवत्, यः स्वात्मानं दर्शयति। अधुना अहं तं अजं सर्वदेहिनां हृदिस्थं, मनसा भिन्नरूपकल्पितं, एकसूर्यवत् बहुधा प्रतिबिम्बितम्, अविद्यामोहं विगतं, अवगतम्। सूत उवाच—एवं मनः वचः दृष्टिं च श्रीकृष्णे निवेश्य, आत्मानं परमात्मनि लीनम् कृत्वा, प्राणमनास्वाद्य, स्थिरः अभवत्। तं भीष्मं ब्रह्मणि लीयमानं ज्ञात्वा, सर्वे तत्र स्थिताः, संध्यासमये विहगवद्, मौनिनः अभवन्। तस्मिन्नवेक्षणे, देवमानुषैः दुन्दुभीनादः कृतः, साधुभिः कीर्तिः, दिव्यपुष्पवृष्टिः च नृपतौ अभवत्। ततः भीष्मस्य प्रयाणे, युधिष्ठिरः भार्गवात्मजः, नियमानुसारं पितृकार्याणि अकरोत्, किन्तु कतिपयदिनानि शोकवशः अभवत्। ऋषयः हृष्टमनसः, गूढनामभिः कृष्णं स्तुत्वा, तं हृदि कृत्वा, स्वाश्रमं प्रतस्थुः। ततः युधिष्ठिरः, कृष्णेन सहितः, गजाह्वयं गत्वा, पितरं तपस्विनीं च गान्धारीं सान्त्वयामास। पितुः अनुमत्याः, कृष्णस्य च संमत्या, स धर्मात्मा राजा पितामहपितृप्राप्तं राज्यं धर्मेण पालयामास। वीरोचितमाता पुनः पुनः सुतं दुग्धक्षीराभिषिक्तवती, नेत्राभ्यां शुभाश्रूणि स्रवमाणा। जनाः तां राज्ञीं ऊचुः—"सौभाग्येन तव सुतः दुःखहर्ता दीर्घकालानन्तरम् आगतः, पृथिवीमण्डलस्य रक्षिता भविष्यति।" नूनं राज्ञि, त्वं दुःखहरं भगवन्तं पूजितवती, येन ध्यायन्तः मृत्युमपि जेतुम् अर्हन्ति। एवं स जनैः पूज्यमानः भ्रातृभिः सहितः, हृष्टः राजा गजे आरोह्य, सर्वैः प्रशंस्यमानः, नगरं प्रविवेश। तत्र सर्वद्वारेषु शोभायमानानि मकरतोरणानि, कदलीस्तम्भयुग्मानि, सुप्रकल्पितात्तिकुटुम्बानि च आसन्। प्रत्येकद्वारे जलपूर्णकलशाः, दीपाः, नवमञ्जरीमालाः, मुक्ताहारपङ्क्तयः च शोभायमानाः। नगरं सर्वतः सुवर्णमणिमण्डितैः प्राकारतोरणगृहैः, प्रभाशालिसप्तशृङ्गैः च शोभितम्। गृहाङ्गणानि, राजमार्गाः, चत्वराणि च, चन्दनरजसा सम्यक् परिषिक्तानि, लाजाक्षतपुष्पफलशाल्यर्पणैः सर्वत्र अलङ्कृतानि। स राजा स्थिरबुद्धिः, मार्गे मार्गे, स्त्रीभिः नानादेशेषु, अक्षतलाजदधोदकदर्भपुष्पफलादिभिः मङ्गलद्रव्यैः सत्कृतः, नगरं प्रविवेश।