राजन्, केनापि न कदापि ज्ञायते भगवतः संकल्पः; यः अपि विचक्षणः सन्, तत्र विचेष्टमानः, तत्रापि मुह्यति, यथा मुनयः अपि मुह्यन्ति। अतः, भारतश्रेष्ठ, एष भाग्यनियमः इति विद्धि; एवं नियते, अनाथवत्सल, त्वं नृपः सन्, प्रजाः पालय। स एवायं भगवाञ्श्रीमान्नारायणः, यः आत्मानं वृष्णिषु गुह्यं कृत्वा संसारं मायया मोहयन् विचरति। तस्यैव परमगुह्यशक्तिं भगवतः शर्वस्य, देवर्षेः नारदस्य, भगवतः कपिलस्य च केवलं ज्ञानं अस्ति, राजन्। यं त्वं मातुलं बन्धुं सखायं प्रियं हिततमं, मन्त्रिणं दूतं सारथिं च स्नेहात् अभ्यचिन्तयः, स एव सर्वात्मा, समदर्शी, अद्वितीयः, निरहङ्कारः; तेन येषाम् अन्तःकरणेषु भेदाः कृताः, तत्र कदापि दोषः न विद्यते। तथापि, पश्य राजन्, तस्यैकान्तिनां भक्तेषु कृपां—यथा अहं प्राणान्सन्दधद्भिः, श्रीकृष्णः स्वयमेव मम पुरतः स्थितः। यः योगी भक्त्या तं चित्ते निधाय, वाचा नाम संस्मरन्, स वाञ्छाभिः कर्मभिश्च मुक्तः सन् शरीरे त्यजति। स देवदेवो भगवान् मम शरीरत्यागपर्यन्तं तिष्ठतु; स हसन्मुखः, अरुणलोचनः, प्रभामण्डितपद्ममुखः, चतुर्भुजः, मम ध्यानमार्गे पुरतः स्थितः। इति श्रुत्वा, सूतः उवाच, युधिष्ठिरः, तस्य शय्यायां स्थितस्य भीष्मस्य विविधधर्मान् पप्रच्छ, मुनयः च तच्छ्रवणाय उपविष्टाः। स्वधर्मवर्णाश्रमधर्मान्, वैराग्यसङ्गलक्षणानि च, यथाशास्त्रं पप्रच्छ। दानराज्यमोक्षस्त्रीभगवत्कर्मणां च विभागान् योगलक्षणानि च, संक्षेपेण विस्तारतः पप्रच्छ। स तत्त्ववित् मुनिः धर्मार्थकाममोक्षाणां स्वरूपं साधनं च, आख्यानोपाख्यानैः विस्तरेण न्यवेदयत्। धर्मोपदेशे तस्यैव योगिनां कामितः उत्तरतनयन् कालः समुपजगाम। तदा, स भीष्मः, सहस्रधाराभिः प्रवाहितवद् वाचं उपसंहृत्य, सर्वासङ्गरहितं मनः आदिपुरुषे श्रीकृष्णे न्यधत्त; स पीताम्बरधारी, चतुर्भुजः, पुरतः स्थितः, अप्रवृत्तलोचनः। विशुद्धध्यानः, सर्वमङ्गलविनिर्मुक्तः, युद्धक्लेशमपि तद्रूपदर्शनमात्रेण विस्मृत्य, सर्वेन्द्रियवृत्तीनि निरुद्ध्य, स जगदुत्पत्तिकर्तारं जनार्दनं प्रशशंस। भीष्म उवाच—एवं मम मनः तृष्णाविमुक्तं सत्त्वतानां श्रेष्ठे भगवति, सर्वव्यापके, स्वसुखप्राप्ते, यः स्वेच्छया प्रकृतिम् अवतीर्य जन्मप्रवाहस्य हेतुः, तस्मिन् स्थितम्। स त्रैलोक्यरमणः, तमालवर्णः, सूर्यांशुप्रभाम्बरः, कुण्डलितकेशवेष्टिततनुः, पद्माननः, अर्जुनस्य सखाः—तस्मिन् मम शुद्धा भक्तिरस्तु। युद्धे, स्वेदबिन्दुभिः शोभितमुखः, अश्वधूलिलिप्तकेशः, कवचस्फुरितः, मम तीक्ष्णबाणैः विव्याधि—स एव कृष्णः मम आत्मा सदा सन्निधत्ताम्। मित्रवचनं श्रुत्वा, सेनयोः मध्ये रथं स्थापयन्, शत्रुसैन्यजीवनरक्षकः, पार्थसखा, वीर्यहरः, तस्मै मम भक्तिरस्तु। विपक्ष्यं सैन्यं दृष्ट्वा, स्वजनवधदोषात्, विमुखीभूतस्य अर्जुनस्य मोहं आत्मज्ञानोपदेशेन नाशयन्—तस्य पदयोः मम परा भक्तिरस्तु। स्वप्रतिज्ञां परित्यज्य मम प्रतिज्ञां पूरयितुम्, रथात् उत्पत्य, उत्तरीयं पतितम्, दण्डधारः, गजघाताय हरिवत्, स यदवधावत्—स मुकुन्दः मम शरणं भूयात्। तीक्ष्णबाणैः विद्धः, धनुर्भग्नः, रक्तसिक्ततनुः, शत्रुर् मम प्रति धावन्, तदा स एव मम त्राता भवतु। मृत्युकाले, पार्थरथस्थं, राजहंसध्वजं, सुतन्त्रो, हय्यङ्गवीचर्मधारिणं, येन दृष्ट्वा हतानाम् स्वरूपलाभः अभवत्, तस्मिन्मम भक्तिरस्तु। गोप्यः, लीलाविलासानुकरणव्यामोहात्, हसितालापैः, कटाक्षविलासैः, प्रेमरुषा च, तस्य स्वरूपे एव लीनाः आसन्। राजसूयसभायां, युधिष्ठिरस्य, मुनिसङ्घराजसङ्घघोषिते, स एव पूज्यतमः, मम नेत्रयोः साक्षात् प्रकटितः, स आत्मानं प्रकाशयति। अधुना, अहं तं अजं सर्वहृदयस्थं, मनसा भिन्नदृष्ट्या विविच्य, यथा एकः सूर्यः बहुषु जलकुम्भेषु नानारूपेण प्रतीयते, तथा तम् अवगतम्; मम भेदबुद्धिर्नष्टा। एवं, सूतः उवाच, मनः वचः दृष्टिं च श्रीकृष्णे समाहित्य, आत्मानं परात्मनि न्यस्य, प्राणं न्यवर्तयत्, शान्तः अभवत्। तं भीष्मं अखण्डब्रह्मणि लीयमानं ज्ञात्वा, सर्वे मौनं जगृहुः, दिवसान्ते विहङ्गवत्। तस्मिन्नवसरे, देवमानुषदुन्दुभयः निनदन्, साधवः स्तुतिं कुर्वन्तः, दिवः पुष्पवृष्टिः बभूव। भीष्मे दिवं गते, युधिष्ठिरः, भार्गवात्मजः, यथाविधि प्रेतक्रियाम् अकरोत्; तथापि सः किञ्चित्कालं शोकाभिभूतः आसीत्। तदा मुनयः, हृष्टमनसः, श्रीकृष्णं गुह्यनामभिः स्तुत्वा, तदनु स्वाश्रमं प्रतिपेदिरे। युधिष्ठिरः अपि, श्रीकृष्णेन सह, गजाह्वयं गत्वा, पितरं तपस्विनीं च गांधारीं सान्त्वयत्। पित्रा अनुमतेन, श्रीकृष्णस्य च आज्ञया, स महाबलः राजा पितामहपितृपारम्पर्येण राज्यं धर्मेण पालयामास। वीरमातुः स्तन्ये क्षीरं, नेत्रयोः शुभाश्रवः, पुनः पुनः पुत्रं सिञ्चन्त्या अभ्यधावताम्। जनाः राणीं प्राहुः—"सौभाग्येन, ते पुत्रः दुःखनाशकः दीर्घकालानन्तरम् प्रतिनिवृत्तः, पृथिव्याः रक्षिता भविष्यति।" नूनं त्वं भगवन्तं दुःखनाशनं सम्यगर्चितवती, येन ध्यायन्तः अपि मृत्युं दुरतिक्रम्य विजयं लभन्ते। एवं, जनैः संरक्षितः, भ्रातृभिः च, राजा हृष्टः गजे समारूढः, सर्वैः स्तूयमानः, पुरीं प्रविवेश। तत्र, सर्वद्वारेषु, शोभनाः मकरतोरणाः, कदलीस्तम्भगुच्छाः, सुप्रकल्पितातिसुमनः पूगश्च आसन्। प्रत्येकस्य द्वारस्य उपरि जलकुम्भाः दीपैः, नवाम्रपत्रमालाः, मुक्तासूत्राणि च शोभन्ते।