भीष्मः धर्मराजं युधिष्ठिरं सान्त्वयन् स्नेहपूर्वकं प्रोवाच—"हे राजन्, यत् किंचिद् त्वदर्थेऽप्रियं दृश्यते, तत् सर्वं कालस्यैव विधानं मन्ये। यथा मेघाः वातेन नीयन्ते, तथा सर्वं जगत् सह राजभिः कालस्य वशे स्थितम्। यत्र धर्मपुत्रः राजा, भीमः गदां धारयति, अर्जुनः गाण्डीवं बिभर्ति, श्रीकृष्णः च तव सुहृद् अस्ति, तत्र कथं विपत्तिः सम्भवेत्? कोऽपि न तस्य गूढाभिप्रायं वेदितुं शक्नोति; अपि च, युक्त्या युक्ताः मनीषिणः अपि तत्र मोहिताः भवन्ति। अतः, भारतश्रेष्ठ, एतद् दैवविधानमेव विद्धि। अनाथस्यापि त्वं स्वजनान् रक्षितुं युक्तः, एष एव विधिः। एष एव भगवान् आद्यः नारायणः, यो वृष्णिषु स्वात्मानं गुह्यं कृत्वा स्वमायया लोकं मोहयन् विचरति। तस्य गूढतमां शक्तिं केवलं भगवान् शङ्करः, नारदः, कपिलदेवः च जानन्ति। यं त्वं बान्धवं, प्रियं सखायं, हिततमं, मन्त्रिणं, दूतं, सारथिं च भावयसि, स एव सर्वात्मा, समदृष्टिः, अद्वैतः, निरहङ्कारः। सः स्वेच्छया जनानां मनसि भेदान् कुर्यात् अपि, तत्र किञ्चित् दोषः न विद्यते। पश्य, राजन्, एकनिष्ठभक्तेषु तस्य दयां—यदा अहं प्राणत्यागे स्थितः, तदा श्रीकृष्णः स्वयम् मम पुरतः आगतः। यः योगी भक्त्या मनः तस्मिन् स्थापयति, तस्य नाम उच्चारयति, सः सर्वकामकर्मभ्यः विमुक्तः शरीरत्यागे स्वाधीनो भवति। तस्माद् अहम् इच्छामि—देवेशः भगवान् मम शरीरत्यागपर्यन्तं तिष्ठतु; सः स्मितमुखः, अरुणनयनः, पीताम्बरः, चतुर्भुजः, पद्ममुखः, मम ध्यानमार्गे स्थितः। एवं श्रुत्वा युधिष्ठिरः तस्य शय्यायाम् उपविष्टस्य भीष्मस्य विविधधर्मान् पृष्टवान्, मुनयः अपि तं शृण्वन्तः आसन्। सः स्वभाववर्णाश्रमधर्मान्, वैराग्यसङ्गयोः लक्षणानि, दानराज्यमोक्षस्त्रीभगवद्भक्तीनां विभागान् च संक्षेपतः विशदतः च पप्रच्छ। स तु तत्त्ववित् मुनिः धर्मार्थकाममोक्षाणां स्वरूपं साधनं च, आख्यानपुराणेषु यथोक्तं, निरूपयामास। एवं धर्मोपदेशे प्रवृत्ते योगिनां स्वेच्छया मरणाय प्रार्थितः शुभः कालः, उत्तरायणः, आगतः। तदा सः भीष्मः स्ववाक्यं, यदिव जलनिधिवद् प्रवहद् आसीत्, उपसंहरन्, सर्वसङ्गवर्जितं चित्तं आदि पुरुषे श्रीकृष्णे, पीताम्बरधारिणि, चतुर्भुजे, अप्रपञ्चे, स्थिरदृष्टे, न्यवेशयत्। शुद्धबुद्ध्या, अशुभनाशेन, युद्धक्लेशविस्मरणेन, सर्वेन्द्रियवृत्तिनिवृत्त्या, जनार्दनं स्रष्टारं प्रार्थयन्, शरीरत्यागाय उद्यतः। सः भीष्मः उवाच—"एवं मम मनः तृष्णाशून्यं सत्त्वतानां श्रेष्ठे, सर्वव्यापके, स्वानन्दस्थिते भगवति स्थिरं जातम्। स एव कदाचित् स्वेच्छया प्रकृतौ प्रविश्य जन्मप्रवाहस्य कारणं भवति। तस्मिन्, त्रैलोक्यवल्लभे, तमालवर्णे, सूर्यांशुवाससि, कुण्डलितकेशे, पद्ममुखे, अर्जुनप्रियसखि, मम शुद्धा भक्तिः स्थिरा भवतु। रणाङ्गणे, स्वेदसिक्तमुखे, अश्वधूमधूसरितकेशे, कवचदीप्ताङ्गे, मदीयतीक्ष्णबाणैः विदारितत्वचि, सः कृष्णः आत्मा मे सन्निधत्ताम्। मित्रवाक्यं श्रुत्वा, सेनयोरन्तरे रथं स्थापयित्वा, शत्रुसैन्यजीवनरक्षायाम् स्थिते, पार्थसखायं तं मम प्रीतिरेव स्थिरा भवतु। प्रतिपक्षदर्शनात् स्वजनवधदोषज्ञानात् अर्जुनस्य मोहं आत्मज्ञानोपदेशेन नाशयित्वा, तस्य श्रीपादयोः परमभक्तिः मम सदा भवतु। मम व्रतपालनाय स्वव्रतं परित्यज्य, रथात् अवतीर्य, उपरिच्छदं पतित्वा, दण्डं गृहित्वा, गजघातिनं हरिमिव, सः मयि धावमानः—स एव मुकुन्दः मम शरणं भवतु। तीक्ष्णबाणैः विदारिते, धनुषि भग्नं, रक्तसिक्ताङ्गे, शत्रौ मयि पतिते, सः भगवान् मुकुन्दः मम आश्रयः अस्तु। अन्तकाले मम भक्तिरेषा तस्मिन् स्थिरा भवतु—यः रथस्थः, पार्थसारथिः, हेमशृङ्गधारणः, यं दृष्ट्वा हताः स्वं स्वरूपं प्राप्तवन्तः। गोप्यः अपि, स्नेहकोपकटाक्षैः, हसितविलासैः, चलनैः, तस्य लीलाः उन्मादवशात् अनुकरणं कृत्वा, तदात्मन्येव लीनाः आसन्। राजसूये, मुनिसामन्तसमावृते सभायाम्, युधिष्ठिरस्य यज्ञे, स एव पूज्यः साक्षात् मम दृष्टिपथं प्राप्तः, सः आत्मानं यथा यथा प्रकाशयति। अधुनैव अहं तं अजं सर्वदेहिनां हृदि स्थितं, यः मनसां भेदात् नानारूपेण दृश्यते, एकस्मिन्सूर्ये यथा नानातडागेषु प्रतिबिम्बं दृश्यते, तं अवबुद्धः अस्मि; मम भेदबुद्धिः नष्टा। एवं मनसा, वाचा, दृष्ट्या च श्रीकृष्णे, परात्मनि आत्मानं न्यस्य, प्राणं संहृत्य, सः स्थिरोऽभवत्। तं भीष्मं अव्यक्ते ब्रह्मणि लयं गच्छन्तं ज्ञात्वा, सर्वे मुनयः मूकाः अभवन्, सायं विहङ्गा इव। तस्मिन्क्षणे, देवमानुष्यैः दुन्दुभ्यः निनदिताः, साधवः कीर्तिं कृतवन्तः, आकाशात् पुष्पवृष्टिः अभवत्। भीष्मे दिवं गते, धर्मराजः युधिष्ठिरः, भृगुनन्दनस्य नियोगेन, पितरं स्नात्वा, अनुष्ठानानि कृत्वा, किञ्चित्कालं दुःखितः अभवत्। तदा मुनयः, हृष्टचित्ताः, श्रीकृष्णं गुह्यनामभिः कीर्तयित्वा, स्वाश्रमं प्रत्यागच्छन्। युधिष्ठिरः अपि श्रीकृष्णसहितः गजाह्वयं गत्वा, पितरं तपस्विनीं गान्धारीं च सान्त्वयत्। पितुः अनुमत्याः, कृष्णस्य च आज्ञया, बलवान् राजा धर्मेण राज्यं पितामहतः पितुः च परम्परया पालयामास। तदा वीरमाता, पुनः पुनः पुत्रं सिञ्चन्ती, स्तन्यं क्षरन्ती, नेत्राभ्यां शुभाश्रूणि स्रवयन्ती, पुत्रं स्नपयामास। जनाः अपि राज्ञ्याः ऊचुः—"भद्रे, सौम्यः तव पुत्रः दीर्घकालानन्तरं पुनः प्राप्तः, दुःखनाशकः, पृथ्वीमण्डलं रक्षिष्यति।" "नूनं त्वया दुःखनाशनं भगवन्तं सम्यगुपासितम्, येन स्थिरमनसा ध्यायन्तः मृत्युमपि जयन्ति, यः सुदुष्प्राप्यः।" एवमङ्ग, प्रजाः तं भ्रातृभिः सह स्नेहेन पालयन्त्यः, हृष्टः राजा गजे स्थितः, सर्वैः स्तूयमानः, पुरीं प्रविवेश। इति।