महान् वीरः पाण्डुः गतः। तस्य पत्न्याः कुन्त्याः, बालकैरन्वितायाः विधवायाः, तव निमित्तं पुनः पुनः दुःखानि सहिता, मातर्येव शिशुं रक्षन्त्याः, बहुशः क्लेशाः अनुभूताः। अहं मन्ये—यद् युष्माकं अप्रियं तद् कालस्यैव कारणं; लोकः स्वैः अधिपैः सह तस्य वशे, यथा मेघाः वातेन नीयन्ते। यत्र धर्मपुत्रः राजा, भीमः गदां धारयति, कृष्णः गाण्डीवं धत्ते, कृष्णः तव मित्रम् अस्ति—कथं तत्र विपत्तिः स्यात्? राजन्, कस्यापि भगवतः इच्छा न ज्ञायते; अपि च विवेकिनः, विद्वांसः, तया मोहिताः। अतः, भरतश्रेष्ठ, एतद् भाग्यनियोजनं विद्या; तथा नियतं, अनाथः सन्, त्वं जनानां रक्षणं कुरु। एषः भगवान् नारायणः स्वयं, वृष्णिवंशे स्वं रूपं छादयन्, मायया लोकं मोहयन् विचरति। तस्य गुह्यतमं वीर्यं भगवान् शम्भुः, दिव्यः नारदः, भगवान् कपिलः च जानन्ति। यं त्वं मातुलं, प्रियं मित्रं, उत्तमं हितैषिणं, मन्त्रिणं, दूतं, सारथिं च, स्नेहान्वितः, मन्यसे—सर्वात्मनं, समदर्शिनं, अद्वैतं, अहंकाररहितं—तस्य कृत्स्नेषु मनोभेदेषु दोषः नास्ति। तथापि, राजन्, भक्ता एव तस्य करुणां पश्य; अहं जीवितं त्यजन्, कृष्णः स्वयं मम पुरतः उपस्थितः। योगी यः भक्त्या मनः तस्मिन् स्थापयति, नाम स्मरति, स देहत्यागे कामकर्मभिः विमुक्तः भवति। स देवदेवः भगवान्, मम देहत्यागपर्यन्तं प्रतीक्षां करोतु; स प्रहसितमुखः, अरुणलोचनः, दीप्यमानपद्ममुखः, चतुर्भुजः, मम ध्यानमार्गे स्थितः। सूतः उवाच—युधिष्ठिरः एतत् श्रुत्वा, शयानं शरशय्यायां तं विविधधर्मेषु पप्रच्छ, ऋषयः च तं श्रुत्वा आसन्। स वर्णाश्रमस्वभावानुसारं धर्मान्, वैराग्यस्य-संयोगस्य लक्षणानि, शास्त्रानुसारं च पप्रच्छ। स दानधर्मराजमोक्षस्त्रीभक्तियोगविभागान् संक्षेपेण विस्तारतः च पप्रच्छ। तत्त्वविद् ऋषिः धर्मार्थकाममोक्षानां साधनानि, आख्यानपुराणैर्यथावत् व्याख्यातवान्। धर्मकथनसमये, योगिभिः इच्छितः उत्तमः कालः, उत्तरायणः, आगतः। ततः, सहस्रधारया प्रवृत्तां वाणीं संहरन्, सर्वासक्तिम् त्यक्त्वा, आदिपुरुषे—कृष्णे, पीतवस्त्रधारे, चतुर्भुजे, पुरतः स्थिते, अनिमिषेक्षणे—मनः न्यवेशयत्। शुद्धसमाधिना, सर्वदोषविनाशेन, युद्धक्लेशस्य क्षयेन, केवलं दर्शनात्, सर्वेन्द्रियवृत्तीनां निवारणेन, जनार्दनं, सृष्टिकर्तारं, प्रशशंस। श्रीभीष्मः उवाच—एवं मम मनः तृष्णया मुक्तं, सताम् अग्रे, सर्वव्यापिनि भगवति, स्वानन्दं प्राप्ते, यदा कदा प्रकृत्यां प्रविशति, तत्र जन्मप्रवाहः आरभ्यते। मम शुद्धा भक्ति: तस्मिन् स्थिरा भवतु—त्रैलोक्यरमणे, तमालवर्णे, सूर्यरश्मिसमवस्त्रधारे, कुण्डलितकेशे, पद्ममुखे, अर्जुनमित्रे। युद्धे, श्रमजलेन मुखं शोभितम्, अश्वधूमरजसा केशाः लिप्ताः, कवचं दीप्तिमत्, त्वचा मम तीक्ष्णबाणैः विद्धा—स कृष्णः, मम आत्मा, सदा मम सन्निधौ भवतु। मित्रवचनं श्रुत्वा, युद्धमध्ये, रथं सेनयोः मध्ये स्थापयन्, शत्रुसैन्यजीवनरक्षणाय स्थितः, पार्थमित्रे, बलं हरन्, मम प्रेम तस्मिन् स्थिरं भवतु। प्रतिपक्षं दृष्ट्वा, स्वबन्धुवधदोषभावेन, अर्जुनस्य मोहं आत्मज्ञानेन निवारयन्—तस्य पद्मपादयोः परमभक्ति: मम भवतु। मम व्रतं पूर्त्यर्थं, स्वं व्रतं परित्यज्य, रथात् उत्तीर्य, उत्तरीयम् पतितम्, वेगेन अग्रे गच्छन्, वज्रं हस्ते, हरिरिव गजवधाय—स भगवान् मम शरणं भवतु। तीक्ष्णबाणैः विद्धः, धनुः भग्नम्, रक्तेन सिक्तं शरीरम्, प्रहाराय समुत्सुकः—मुकुन्दः मम गन्ता भवतु। मरणकाले, मम भक्ति: तस्मिन् स्थिरा भवतु—यः अर्जुनस्य रथे स्थितः, वल्गा च चोत्कर्षणं धारयन्, यं दृष्ट्वा हताः स्वं स्वरूपं प्राप्तवन्तः। गोप्यः, लीलागतैः, हसितैः, कटाक्षैः, प्रेमकोपैः, तस्य लीलानुकरणं कृत्वा, उन्मत्ताः, अन्धाः, तस्य स्वरूपे लीनाः आसन्। युधिष्ठिरस्य राजसूयसभायाम्, ऋषिकिङ्गैरुपविष्टे, स एव पूजनीयः, मम दृष्टेः प्रत्यक्षः, स आत्मस्वरूपं प्रकाशयति। अहं तं अजं, सर्वहृदयस्थितं, मनसः भेदेन विविधं कल्पितम्, यथा एकः सूर्यः बहुषु प्रतिबिम्बेषु भिन्नः दृश्यते, तं अविद्यानां भेदः नष्टः, अवगतम्। सूतः उवाच—एवं मनः, वाणी, दृष्टिं कृष्णे स्थिरं कृत्वा, आत्मानं परमात्मनि लीनं कृत्वा, श्वासं आहृत्य, शान्तः अभवत्। भीष्मः अद्वैतब्रह्मणि लीयमानं ज्ञात्वा, सर्वे मौनं यथा पक्षिणः सायं कालः। तस्मिन्नेव क्षणे, देवमानुषैः नगाडाः निनादिताः, साधवः स्तुतिम् अकुर्वन्, दिवः पुष्पवृष्टिः अभवत्। भीष्मस्य गमनानन्तरं, युधिष्ठिरः, भार्गवपुत्रः, विधिवत् पितृकार्याणि अकुरुत्; किंतु किञ्चित्कालं शोकग्रस्तः अभवत्। ऋषयः हृष्टाः, कृष्णं गुह्यनामभिः स्तुत्वा, कृष्णे हृदयान्यर्प्य, स्वं आश्रमं गतवन्तः। ततः युधिष्ठिरः, कृष्णेन सह, गजाह्वयं गत्वा, पितरं तपस्विनीं गान्धार्यां च सान्त्वयत्। पितृसम्मतया, कृष्णानुज्ञया च, बलवान् राजा, पितामहपितृसम्प्राप्तं राज्यं धर्मेण शासनम् आरभत्। तस्य वीरपुत्रस्य मातुः स्तनाभ्यां क्षीरं, नेत्राभ्यां शुभाश्रूणि, पुनः पुनः पुत्रं अभिषिञ्चन्त्याः, स्रवन्। जनाः रानीं ऊचुः—'सौभाग्येन, तव पुत्रः, क्लेशापहः, दीर्घान्तरं पुनः प्राप्तः, पृथिव्याः रक्षणं करिष्यति।' नूनं, रानी, भगवन्तं क्लेशहरं उपासितवती; यः स्थिरमनसा तं ध्यायति, स मृत्युमपि, दुरत्ययं, जयति।