भीष्मः, स्वमाहात्म्यं वेदित्वा, स्वमायया रूपं धारयन्तं सर्वलोकनाथं हृदयस्थितं श्रीकृष्णं तत्रोपविष्टं सम्यक् पूजयामास। ततः स पाण्डुपुत्रान्, ये स्नेहेन विनयेन च उपविशन्तः, गाढानुरागबाष्पनिमीलितलोचनाः आसन्, सम्बोधयामास। स उवाच—“धर्मात्मजाः, ब्राह्मणभक्ताः, धर्मनिष्ठाः, अच्युतभक्ताश्च भवन्तः, दुःखार्हाः न भवन्ति; दुःखेन वा क्लेशेन वा जीवितुम् अर्हन्ति न। महाबलिनि पाण्डौ दिवंगते, कुन्ती या बालकैः सह विधवा सती, पुनः पुनः कष्टानि सहमाना, पुत्रवत् भवतः पालिता। अहं मन्ये—यद् दुःखं भवतः प्राप्तम्, तत् कालस्यैव विधानम्; यथा वातेन नीयमानाः मेघाः, एवं लोको राज्ञः च कालवशाः। यत्र धर्मपुत्रः राजा, भीमः गदां धारयति, अर्जुनः गाण्डीवं चापं कर्षति, कृष्णः च सखा अस्ति—तत्रापद् कथं स्यात्? राजन्, न कश्चन तस्य भावं वेत्ति; जिज्ञासवोऽपि, मुनयः अपि, तस्य विचित्रं चेष्टितं मोहिता निबोधन्ति न। अतः, भारतश्रेष्ठ, एतद् दैवविधानं विद्धि; एवं विधेयं सति, अनाथस्य च भवतः, त्वं लोकपालकः भूत्वा प्रजाः पालय। एष एव भगवाञ्श्रीमान् नारायणः आद्यः, यो वृष्णिषु आत्मानं गुह्यं कृत्वा, मायया जगत् मोहयन् विचरति। तस्यैषा महिमा, भगवतः शिवस्य, नारदस्य, कपिलस्य च, विज्ञायते, न तु अन्येषाम्। यं त्वं मातुलं, प्रियं सखायं, हिततमं, मन्त्रिणं, दूतं, सारथिं च स्नेहात् अकरोत्—स एव सर्वात्मा, समदृग्, अद्वयः, निरहङ्कारः; तेन जनानां भेदेषु किञ्चित् दोषः नास्ति। तथापि, पश्य राजन्, तस्यैकान्तिनां भक्तेषु अनुकम्पां—मम प्राणत्यागकाले साक्षात् कृष्णः सन्निधिं आगतः। यः योगी, तं भक्त्या मनसा ध्यायन्, गिरा नाम गृणन्, स कामकर्मभ्यः मुक्तः, देहत्यागे विमुच्यते। स देवदेवः भगवान्, मम देहत्यागपर्यन्तं तिष्ठतु; स सस्मितमुखः, रक्तलोचनः, प्रभामण्डितपद्मवदनः, चतुर्भुजः, मम ध्यानमार्गे स्थितः। सूतः उवाच—एवं श्रुत्वा युधिष्ठिरः, शयानं शरशय्यायाम्, ऋषिभिः शुश्रूषमाणैः, विविधधर्मान् पप्रच्छ। स्वस्वभाववर्णाश्रमविहितानि कर्माणि, विरागरागलक्षणानि च शास्त्रसम्पन्नानि, स पप्रच्छ। दानराज्यामोक्षस्त्रीभगवद्भक्तिधर्मान्, संक्षेपेण विस्तारतः, विभागान् योगांश्च अपृच्छत्। स तत्त्ववेत्ता मुनिः, धर्मार्थकाममोक्षाणां साधनानि, आख्यानैः इतिहासैः सह, निवेदयामास। एवं धर्मोपदेशे प्रवृत्ते, योगिनां काम्यकालः उत्तरेणायनगमनसमयः, शुभः कालः समुपस्थितः। स तदा, सहस्रधारया प्रवहमानां वाचं संहृत्य, सर्वासक्तिविरहितं मनः आदिपुरुषे कृष्णे, पीताम्बरे, चतुर्भुजे, अचञ्चलकण्ठे, पुरतः स्थिते, न्यवेशयत्। विशुद्धधियः, सर्वमंगलविनाशः, युद्धक्लेशविनिर्मुक्तः, सर्वेन्द्रियवृत्तिनिवृत्तः, जनार्दनं सृष्टिकर्तारं स्तोतुम् उपचक्रमे। श्रीभीष्म उवाच—एवं मम मनः, तृष्णाशून्यं, सत्त्वतानां श्रेष्ठे, सर्वव्यापिनि भगवति, स्वानन्दं प्राप्य, क्वचित् प्रकृतिलोकं प्रविशति, यत्र जन्मप्रवाहः। स त्रैलोक्यरमणः, तमालश्यामलः, सूर्यांशुप्रभाम्बरधरः, कुण्डलितकेशमण्डलः, पद्ममुखः, अर्जुनसखा—तस्मिन् मे निर्मला भक्तिर्भवतु। युद्धे, स्वेदबिन्दुभूषितवदनः, अश्वधूलिधूसरितकेशः, कवचदीप्तः, मम तीक्ष्णबाणैः विदारितत्वचः—कृष्णः एव आत्मा मे सन्निधिं यायात्। सख्युवाचनेन रथं सेनयोरन्तरे स्थापयित्वा, शत्रुसैन्यजीवनरक्षणे स्थितः, पार्थसखायं, बलं हृत्वा, यः, तस्मिन् मे प्रेम स्थिरं भवतु। प्रतिपक्ष्यसेनां दृष्ट्वा, स्वजनवधदोषज्ञानात्, पृष्ठतो निवृत्ते अर्जुने, आत्मज्ञानप्रदानात् मोहं नाशयन्—तस्य पादयोः परमभक्तिर्मे भवतु। मम प्रतिज्ञां पूर्णयन्, स्वप्रतिज्ञां त्यक्त्वा, रथात् उत्थाय, उपरिप्रावरणं पातयन्, वेगात् अग्रे धावन्, हस्तैः कशा गृहीत्वा, हरिरिव गजवधाय—स मम नाथः। तीक्ष्णशरैः विदारितः, धनुष्मल्लः, रक्तसिक्ततनुः, शत्रुघ्नः मयि प्रत्यापतन्—स मुक्तिदाता मे शरणं भवतु। मरणकाले, अर्जुनरथस्थं, राजहंसन्यायेन कशाकर्षकं, यं दृष्ट्वा हताः स्वं स्वरूपं प्राप्तवन्तः, तस्मिन् मे भक्तिरेव निश्चला भवतु। गोप्यः, विलासगमनहासविलोकनैः, प्रेमकोपविलासैः, मदेन, मोहवशात्, तस्य लीलानुकरणे मग्नाः, तन्मयत्वेन तिष्ठन्ति। युधिष्ठिरस्य राजसूये, राजर्षिसंघसमवेतायां सभायाम्, स एव पूज्यः, मम चक्षुषि प्रत्यक्षः, यो आत्मानं प्रकाशयति। अहम् अद्य तं जन्मरहितं, सर्वदेहिनां हृदिस्थं, यः मनोऽनुसारं नानाविधं कल्प्यते, यथा एकः सूर्यः नानादर्पणेषु नानारूपः इव, तं विज्ञाय, भेदमोहः नष्टः। सूतः उवाच—एवं मनः वचः चक्षुः च कृष्णे न्यधत्त, आत्मानं परमात्मनि स्थित्वा, प्राणान् संनिगृह्य, शान्तः अभवत्। भीष्मः, अखण्डब्रह्मणि लीयमानम्, सर्वे मौनिनः, दिवासन्ध्यायां पक्षिण इव, तस्थुः। तस्मिन् क्षणे, देवमानुषैः दुन्दुभयो निनदिताः, साधुभिः स्तुतिः कृताः, दिवः पुष्पवृष्टिः च अभवत्। भीष्मे दिवंगते, युधिष्ठिरः भार्गवात्मजः, यथाविधि प्रेतक्रियाः अकरोत्; तथापि, किञ्चित्कालं शोकवशं गतः। मुनयः, हृष्टाः, कृष्णं गुह्यनामभिः स्तुत्वा, तदन्ते, कृष्णे हृदि स्थापयित्वा, स्वाश्रमं प्रतिपेदिरे। ततः युधिष्ठिरः, कृष्णेन सह, गजाह्वयं गतः, तत्र पितरं तपस्विनीं गान्धारीं च सान्त्वयामास। पितुः अनुमत्यैव, कृष्णस्य च सम्मतेन, स बली राजा, पितामहपितृपरम्परागतं राज्यं धर्मेण पालयामास।