कलियुगे केवलं केशवस्य स्तुत्या या सिद्धिः प्राप्यते, सा न तपसा, न योगेन, न ध्यानेन लभ्यते। कलिं समं निरर्थकं निर्गुणं च दृष्ट्वा, विष्णुराट् तं कल्याणाय कलिजातानां प्रतिष्ठापयामास। दुष्कृतैः सर्वत्र सारो नष्टः, भूमौ वस्तूनि तुषादिव बीजहीनानि केवलं शेषितानि। ब्राह्मणैर्भागवतधर्मः सर्वगृहेषु सर्वजनाय प्रचारितः, किन्तु दक्षिणालोभात् कथा-सारः नष्टः। ये चातिदारुणानि बहूनि कर्माणि कुर्वन्ति, ये च नास्तिकाः नरकनिवासिनः, ते अपि तीर्थस्थलेषु वसन्ति, किन्तु तीर्थानां सारः नष्टः। ये महेषु कामक्रोधलोभतृष्णाभिः मनसा विक्षिप्ताः, ते अपि तपस्यां प्रवृत्ता, तथापि तपसः सारः नष्टः। मनोभङ्गात् लोभात् दम्भात् पाखण्डाश्रयात्, शास्त्राध्ययनमात्रेणापि, ध्यानयोगयोः फलम् विनश्यति। विद्वांसः स्त्रीभिः सह महिषवत् रमन्ते, पुत्रोत्पादने कौशलं कुर्वन्ति, मुक्ति-साधने तु अकुशलाः। वैष्णवधर्मः न कुतःचित् दृश्यते, न सम्प्रदायाचार्येषु अपि; तेन परमर्थसारः सर्वत्र नष्टः। एषा हि कलिकालस्य प्रवृत्तिः—कः दोषदायि? अतः पद्मनाभः भगवान् समीपे स्थित्वा सहिष्णुतां दर्शयति। एवं श्रुत्वा सुतः सह सर्वैः विस्मितोऽभूत्। तदा भक्तिः पुनरुवाच—"एतदपि शृणु, हे शौनक!" भक्तिरुवाच—"सुरर्षे, धन्यस्त्वं, मम सौभाग्येनात्रागतः। सत्पुरुषदर्शनं हि सर्वसिद्धिदं लोके। जय जय तस्मै, यस्य मायामयं शरीरं, यस्यैकशब्देन सर्वा वाणी निर्मिता। तस्य कृपया ध्रुवः नित्यपदं प्राप्तवान्। ब्रह्मपुत्राय, सर्वमङ्गलधाम्ने, नमः।" श्रीमद्भागवतस्य माहात्म्यम्—द्वितीयोऽध्यायः। नारदः भक्त्याः शोकनिवारणाय यत्नं करोति। नारद उवाच—"वत्से, किं व्यर्थं शोचसि, चिन्तया पीडिता? श्रीकृष्णपादस्मरणेन तव दुःखं नश्यति। सोऽसौ कृष्णः, यः द्रौपदीं कौरवविपत्तेः उद्धृतवान्, गोपिकान् च रक्षितवान्—क्व सः कृष्णः गतः?" किन्तु, "भक्ते, त्वं तस्मै प्राणादपि प्रियासि। त्वया आहूते, सः भगवान् नीचगृहेष्वपि आगच्छति।" पूर्वत्र त्रिषु युगेषु सत्यं ज्ञानं च वैराग्यं च मोक्षोपायाः आसन्; कलौ तु केवलं भक्त्या ब्रह्मसायुज्यं लभ्यते। एवं निश्चित्य, सः चैतन्यः त्वां स्वस्वरूपां परमसौन्दर्यरूपां कृष्णप्रियां सृष्टवान्। कृताञ्जलिं त्वं पृष्टवती—"किं करवानि?" तदा कृष्णः आदिशत्—"मद्भक्तान् पोषय।" तस्य आदेशं त्वं स्वीकृतवती, हरिः तुष्टः अभवत्; सः मुक्तिं तव दासीं चकार, एतौ ज्ञानवैराग्यौ च। वैकुण्ठे स्वस्वरूपेण त्वं पोषयसि; पृथिव्यां भक्तपोषणाय छायारूपेण प्रकटसे। मुक्त्या ज्ञानवैराग्येन सह त्वमिहागतवती, कृतयुगादारभ्य द्वापरान्ते पर्यन्तं महोत्साहेन स्थितवती। कलौ पाखण्डपीडितया मुक्त्या नष्टायां, तव आदेशेन सा शीघ्रं वैकुण्ठं प्रत्यागता। मुक्तिः यथास्मृतं आगच्छति गच्छति च, एतौ च ज्ञानवैराग्यौ तव पुत्रौ तव पार्श्वे रक्ष्येते। उपेक्षया कलौ तव एतौ पुत्रौ दुर्बलौ वृद्धौ च जातौ; चिन्ता मा कृथा—अहं उपायं चिन्तयिष्यामि। हे सुन्दरी, न हि कश्चन युगः कलिसमः; तस्मिन् युगे त्वां सर्वगृहे सर्वजनमध्ये स्थापयिष्यामि। अन्यानि कर्माणि परित्यज्य, महोत्सवान् प्रधानीकृत्य, तस्मिन्नहं न हरिं सेविष्ये, न च त्वां लोके प्रचारयिष्ये। ये जनाः कलियुगे त्वया सह वर्तन्ते, ते पापिनोऽपि कृष्णमन्दिरं निर्भयम् आगच्छन्ति। येषां हृदि सदा भक्तिरूपिणी प्रीतिर्वर्तते, तान् मलिनाः अपि स्वप्नेऽपि न बाधन्ते। न भूता न प्रेताः न पिशाचा नासुरा अपि, येषां मनः भक्तिसंयुक्तं, तान् स्पर्शमात्रेणापि न जयन्ति। न तपसा, न वेदैः, न ज्ञानकर्मभ्यां, केवलं भक्त्या हरीः लभ्यते; गोप्यः तत्र प्रमाणम्। सहस्रजन्मसु मानवेषु भक्त्याः प्रेमोत्पत्तिः, कलौ तु भक्त्या भक्त्या, भक्त्या कृष्णः साक्षात् भवति। ये भक्तिद्वेषिणः, ते त्रिषु लोकेषु निमज्जन्ति; एकदा दुर्वासाः भक्तनिन्दया दुःखं प्राप। "अलम् व्रतैः, अलम् तीर्थयात्राभिः, अलम् योगैः, अलम् यज्ञैः, अलम् ज्ञानविवादैः—भक्तिमात्रेण मोक्षः लभ्यते।" एवं नारदेन भक्त्याः स्वरूपं निश्चित्य श्रुत्वा, सा सर्वमङ्गलयुता नारदं प्रत्युवाच। भक्तिरुवाच—"नारद, धन्यस्त्वं, मयि तव अनन्यप्रेम। अहं त्वां कदापि न त्यजामि, सदा तव हृदि स्थास्यामि।" "दयालो मुनि, त्वया मे दुःखं क्षणेन नष्टम्। मम एते द्वौ पुत्रौ चेतनाहीनौ—तौ जागरय, जागरय।" इति श्रुत्वा, नारदः करुणया परिपूर्णः, तौ उभौ अङ्गुलिस्पर्शेन जागरयितुं प्रवृत्तः। तस्य कर्णयोः समीपं मुखं स्थाप्य, सः उच्चैः प्रोवाच—"हे ज्ञान, शीघ्रं जागरय! हे वैराग्य, जागरय!" वेदान्तगीताभ्यां पुनःपुनः पाठयन्, तौ बोधयितुं यत्नं चकार; कठिनेन प्रयत्नेन तौ किञ्चित् उत्थितौ। एवं भागवतस्य महात्म्ये, भक्तेः दुःखनिवारणे, ज्ञानवैराग्ययोः जागरणे च, स्नेहपूर्णं, पवित्रं, भगवत्कृपया पूरितं चरित्रं प्रवहति।