तत्र दिव्ये काले, भीष्मस्य शरशय्यायाम् उपविष्टस्य समीपे, महान् ऋषिसंघः समागतः। पर्वतः, नारदः, धौम्यः, श्रीमान् बदरायणः, बृहदश्वः, भारद्वाजः शिष्यैः सहितः, तथा रेणुकात्मा, तत्र उपस्थिताः। वसिष्ठः, इन्द्रप्रमदः, त्रितः, गृत्समदः, असितः, काक्षीवान्, गौतमः, अत्रिः, कौशिकः, सुदर्शनः च अपि तत्र आगताः। अन्ये अपि शुद्धहृदयाः ऋषयः—ब्रह्मराटादयः—शिष्यैः सह कश्यपः, अङ्गिराः, अन्ये च तत्र समागच्छन्। एतेषु सन्निहितेषु पुण्यात्मस्वेषु, वसुश्रेष्ठः धर्मविद् भीष्मः, स्थानकालविवेकवान्, तान् सर्वान् ऋषीन् यथायोग्यं सत्कारं चक्रे। सः भगवान् कृष्णं अपि पूजयामास, यः स्वमाहात्म्यविज्ञः, विश्वेश्वरः, हृदयगतः, मायया रूपं धृत्वा तत्र उपविष्टः। ततः भीष्मः पाण्डुपुत्रान्, विनयेन प्रेम्णा उपविष्टान्, अश्रुपूरितनेत्रान्, सम्बोधितवान्। सः उवाच—“धर्मपुत्राः, अहो दुःखम्, अहो अन्यायः! यूयं धर्मनिष्ठाः, ब्राह्मणभक्ताः, अच्युतभक्ताः, दुःखं न युक्तं, न दुःखजीवनं। पाण्डवर्षभः पाण्डुः गतः, कुन्ती बालपुत्रैः विधवा, पुनः पुनः दुःखानि सहित्वा, पुत्रवत् अस्मिन् कार्ये स्थितवती। मम मतम्—यद् अप्रियं भवतां, तद् कालस्य कारणम्; लोकः, राजानः, सर्वे कालस्य वशे, यथा मेघाः वातेन नीयन्ते। धर्मपुत्रः राजा, भीमः गदा धारयति, धनञ्जयः गांडीवम्, कृष्णः मित्रम्—कथं आपद् भवेत्? हे राजन्, न कस्यचित् कृष्णस्य निश्चयः ज्ञेयः; जिज्ञासवः अपि विमूढाः, विद्वांसः अपि तत्र मोहिता। तस्मात्, भारतश्रेष्ठ, एषा विधेः व्यवस्था; एवं नियतं, अनाथः अपि, त्वं जनान् रक्ष। अयम् एव भगवान् आदिनारायणः, यः वृष्णिषु गूढः, मायया लोकं मोहयन् विचरति। तस्य गूढशक्तिः भगवतः शिवस्य, दिव्यर्षेः नारदस्य, भगवतः कपिलस्य ज्ञाता। यं त्वं मातुलं, प्रियं मित्रं, हिततमं, मन्त्रिणं, दूतं, सारथिं च, स्नेहात् मन्यसे—सः सर्वात्मा, समदर्शी, अद्वितीयः, अहंकारवर्जितः; तेन जनानां भेदेषु दोषः नास्ति। तथापि, राजन्, तस्य भक्तेषु अनन्येषु करुणां पश्य; मम प्राणत्यागे, कृष्णः स्वयं आगतः। यो योगी भक्त्या मनः तस्मिन् स्थापयति, नाम उच्चारयति, सः कामकर्मविमुक्तः शरीरत्यागे। स भगवान् देवदेवः, मम शरीरत्यागपर्यन्तं तिष्ठतु; सः हसितवदनः, रक्तलोचनः, पद्ममुखः, चतुर्बाहुः, मम ध्यानमार्गे स्थितः। एवं श्रुत्वा, युधिष्ठिरः, शरशय्यायाम् स्थितं भीष्मम् विविधधर्मान् पप्रच्छ, ऋषयः तन्मध्ये श्रुत्वा। सः पप्रच्छ—स्वभाववर्णाश्रमानुसारं धर्मं, वैराग्यसङ्गयोगं, शास्त्रेषु निर्दिष्टं। दानधर्मं, राजधर्मं, मोक्षधर्मं, स्त्रीधर्मं, भगवद्भक्तिं, विभागं, योगं च, संक्षेपेण विस्तारतः पप्रच्छ। भीष्मः सत्यवेद्यः, धर्मार्थकाममोक्षान्, तेषां साधनानि, पुराणकथाभिः, इतिहासैः, वर्णितवान्। धर्मकथनस्य मध्ये, शुभकालः आगतः—यः योगिभिः इच्छितः, उत्तरायणः। तदा, सः स्ववाचं, यः सहस्रधारया प्रवहति, उपसंहरन्, सर्वासक्तिहीनं मनः आदिपुरुषे, कृष्णे, पीतवस्त्रे, चतुर्बाहु, अनिमिषनेत्रे, स्थिते, न्यवेशयत्। शुद्धध्यानसमाहितः, सर्वाशुभविनिर्मुक्तः, युद्धश्रमः कृष्णदर्शनात् नष्टः, सर्वेन्द्रियवृत्तिविरामः, सः जनार्दनं, सृष्टिकर्तारम्, प्रस्थानसमये स्तुत्वा। भीष्मः उवाच—“एवं मम मनः तृष्णामुक्तं, सत्-सत्त्वतेषु स्थितं, सर्वव्यापिनि भगवति, यः स्वानन्दं प्राप्य, कदाचित् प्रकृतिलोकं प्रविशति, यत्र जन्मप्रवाहः। मम निर्मलप्रेम कृष्णे स्थिरं भवतु—त्रैलोक्यरमणे, तमालवर्णे, सूर्यरश्मिसदृशवस्त्रधारे, कुण्डलितकेशे, पद्ममुखे, अर्जुनमित्रे। युद्धे, श्रमस्वेदेन मुखं शोभितम्, अश्वधूमधूसरितकेशम्, कवचदीप्तम्, तदीयशरैः त्वचं विदारितम्—सः कृष्णः, मम आत्मा, सदा अस्तु। मित्रस्य वचनं श्रुत्वा, युद्धमध्यस्थे, सः रथं सेनयोर् मध्ये स्थापयामास; शत्रुसैनिकान् जीवितरक्षणाय स्थितः, तेषां बलं हर्तुम्, पार्थमित्रे मम प्रेम स्थिरं भवतु। विपक्षं दृष्ट्वा, स्वबन्धुवधात् दोषभावेन विमुखः, अर्जुनस्य मोहं आत्मज्ञानेन निवारयामास—तस्य पद्मपादयोः मम परमभक्ति भवतु। स्वस्य व्रतं त्यक्त्वा, मम व्रतं पूर्णयितुं, रथात् उत्पत्य, उत्तरीयं पतितम्, वेगेन अग्रे गतः, वल्गायाम् हस्ते, हरिर् गजवधाय इव। तीक्ष्णशरैः विदारितः, धनुः भग्नम्, रक्तसिक्तः, आक्रान्तः मम वधाय, सः मुकुन्दः मम शरणं भवतु। मरणसमये, अर्जुनरथस्थं, वल्गास्य, वल्गायुक्तं, यः सौन्दर्यं दर्शनीयम्, यं दृष्ट्वा हताः स्वं स्वरूपं प्राप्तवन्तः—तस्मिन् भगवति मम भक्ति स्थिरं भवतु। गोप्यः, ललितगतयः, हास्यशोभिताः, प्रेमकोपच्युतदृष्टयः, तद्भावमदनमोहिता, तस्य लीलां अनुकरोन्, तद्रूपे लीनाः। युधिष्ठिरस्य राजसूययज्ञसभायाम्, मुनिराजैः परिवृतः, सः एव पूज्यः, मम नेत्रान् प्रकटः, यः आत्मस्वरूपं प्रकाशयति। अधुनाऽहम् अजं, सर्वदेहिनां हृदयस्थितं, यः मनःभेदेन भिन्नरूपः, यथा एकः सूर्यः बहुषु प्रतिबिम्बेषु विविधः—मम भेदमोहः नष्टः। एवं, मनः-वचः-दृष्टिं कृष्णे न्यस्य, आत्मानं परमात्मनि लीनं कृत्वा, भीष्मः प्राणं आक्षिप्य, स्थिरः अभवत्। तं भीष्मं अद्वितीयब्रह्मणि लीयमानम् ज्ञात्वा, सर्वे तत्र मौनं धारणम्, पक्षिणः सायंकाले इव। तस्मिन् क्षणे, देवमानुषैः ढक्काः निनादिताः, साधवः स्तुतिम् अक्रन्, आकाशात् पुष्पवृष्टिः राज्ञः उपरि अभवत्।