पाण्डवाः सह अनुयायिभिः चक्रपाणिना सह भूमौ पतितं भीष्मं स्वर्गात पतितं देवतुल्यं दृष्ट्वा सस्नेहं प्रणम्य तं अभ्यवन्दन्। तत्र ब्राह्मणेषु महर्षयः, दिव्यर्षयः, राजर्षयः च, भरतानां प्रमुखं भीष्मं द्रष्टुं समागताः। पर्वतः, नारदः, धौम्यः, पूज्यः बादरायणः, बृहदश्वः, भरद्वाजः शिष्यैः सहितः, रेणुकापुत्रः च तत्र उपस्थिताः। वसिष्ठः, इन्द्रप्रमदः, त्रितः, गृत्समदः, असितः, कक्षीवान्, गौतमः, अत्रिः, कौशिकः, सुदर्शनः च तत्र आगताः। अन्येऽपि शुद्धहृदयाः ऋषयः ब्रह्मरातादयः शिष्यैः सह कश्यपः, अङ्गिरसः अन्ये च तत्र आगताः। भीष्मः, धर्मविद्, स्थानकालविवेकज्ञः, सर्वान् समागतान् भाग्यशालीन् सत्कारं चकार। कृष्णं च, स्वमाहात्म्यविज्ञं, मायया रूपं धृत्वा सर्वलोकनाथं हृदयस्थं तत्र उपविष्टं पूजयामास। ततः पाण्डुपुत्रान् स्नेहवशात विनतैः अश्रुपूर्णलोचनैः उपविष्टान् भीष्मः सम्बोधितवान्। “हन्त! कष्टं, अन्यायं च, धर्मात्मनः, ब्राह्मणभक्ताः, धर्मनिष्ठाः, अच्युतभक्ताः, दुःखार्हाः न भवितुम् उचिताः। महाबलिनि पाण्डौ गतः, कुन्ती विधवा बालैः सह पुनःपुनः क्लेशं सहमाना युष्माकं कृते तिष्ठति। मम मतः, युष्माकं दुःखं कालहेतुकं; जगत्, नृपैः सहितं, कालवशं यथा मेघाः वातवशं। यत्र धर्मपुत्रः राजा, भीमः गदा धारयति, अर्जुनः गाण्डीवधारी, कृष्णः मित्रं—कथं आपत्तिर्भवेत्? हे राजन्, तस्य इच्छां कश्चन न वेद; विवेकिनः अपि, बुद्धिमन्तः अपि, मोहिताः स्युः। अतः, भरतश्रेष्ठ, एषा दैवव्यवस्था; तथा नियुक्तः, अनाथः, त्वं जनान् रक्षस्व। एषः भगवानेव, आदिनारायणः, वृष्णिषु गूढः, मायया जगत् मोदयन् विचरति। तस्य गूढं बलं भगवतः शिवः, दिव्यर्षिः नारदः, भगवतः कपिलः जानन्ति। यं त्वं मातुलं, प्रियं मित्रं, हिततमं, मन्त्रिणं, दूतं, सारथिं च स्नेहात् मन्यसे—सर्वात्मनः, समदर्शिनः, अद्वयस्य, अहंकाररहितस्य, तेन जनानां मनसि भेदे दोषः न विद्यते। तथापि, राजन्, तस्य भक्तेषु अनन्येषु दया पश्य; मम प्राणत्यागे कृष्णः स्वयमेव मम सम्मुखं आगतः। योगी यः भक्त्या तं मनसा ध्यायति, नाम उच्चारयति, तस्य शरीरत्यागे कामकर्मविमुक्तिः स्यात्। स देवदेवः भगवन् मम शरीरत्यागपर्यन्तं तिष्ठतु; स हसन्ननन्यदृष्टिः, रक्तलोचनः, पद्ममुखः, चतुर्भुजः, मम ध्यानमार्गे तिष्ठति। सूतः उवाच—युधिष्ठिरः एतत् श्रुत्वा शय्यायां स्थितं भीष्मं विविधं धर्मं पृष्टवान्, ऋषयः श्रवणाय उपविष्टाः। स वर्णाश्रमानुसारं धर्मं, वैराग्यस्य, आसक्तेः च लक्षणं शास्त्रानुसारं पृष्टवान्। दानधर्मं, राजधर्मं, मोक्षं, स्त्रीधर्मं, भगवत्भक्तिं, विभागं, योगं च संक्षेपेण विस्तारतः पृष्टवान्। भीष्मः, तत्त्वज्ञः, धर्मार्थकाममोक्षानां साधनं च, आख्यानैः उपाख्यानैः वर्णितवान्। धर्मकथनसमये शुभः कालः प्राप्तः—यः योगिभिः इच्छया मृत्युकामैः वाञ्छितः, उत्तरायणः। तदा, सहस्रधाराभिः प्रवृत्तं वाक्यं संहरन्, सर्वासक्तिम् त्यक्त्वा, मनः आदिपुरुषे कृष्णे, पीतवस्त्रधारे, चतुर्भुजे, तिष्ठति, अकिम्पितलोचनः, तत्र स्थापयामास। विशुद्धध्यानः, सर्वाप्रशस्तता नष्टा, युद्धक्लान्ति दृष्टिमात्रेण गता, सर्वेन्द्रियवृत्तिः निरस्ताः, स जनार्दनं स्रष्टारं प्रार्थयामास। भीष्मः उवाच—एवं मम मनः तृष्णामुक्तं, सात्मतुष्टं, सर्वव्यापिनि, सात्वतश्रेष्ठे भगवति स्थिरं जातम्; स यः स्वानन्दं प्राप्त्वा, कदाचित् प्रकृतिलोकं प्रविशति, यत्र जन्मप्रवाहः आरभ्यते। मम विशुद्धा भक्ति तं त्रीणां लोकानां रमणं, तमालसमानं, सूर्यरश्मिसदृशवस्त्रं, कुण्डलितकेशं, पद्ममुखं, अर्जुनमित्रं, तत्र स्थिता भवतु। युद्धे, श्रमस्वेदेन मुखं शोभितं, अश्वधूमेन केशाः धूसरिताः, कवचं दीप्यमानं, मम तीक्ष्णबाणैः त्वचा विदारितं—स कृष्णः मम आत्मा सन्निहितः भवतु। मित्रस्य वचनं श्रुत्वा, रथं सेनयोः मध्ये स्थापयित्वा, शत्रुसैन्यजीवनं रक्षन् स्थितः—मम भक्ति पार्थमित्रे स्थिता भवतु, यः तेषां बलं हृतवान्। प्रतिपक्षं दृष्ट्वा, स्वबन्धुवधात् दोषबुद्ध्या निवृत्तः अर्जुनस्य मोहं आत्मज्ञानेन निवारयामास—मम परमभक्ति तस्य पद्मपादयोः भवतु। स्वनियमं त्यक्त्वा, मम नियमं पूर्त्यर्थं, रथात् उत्पत्य, उत्तरीयपतनं कृत्वा, वेगेन, चाबुकं धृत्वा, हरिरिव गजवधाय अग्रे धावन्—स मां शरणं गच्छतु। तीक्ष्णबाणैः विदारितः, धनुः भग्नं, रक्तसिक्ततनुः, प्रहारकर्ता मां हन्तुं धावन्—स मुकुन्दः मम शरणं भवतु। मृत्युकाले मम भक्ति तं रथस्थं, अर्जुनस्य रथे स्थितं, रश्मिचारिणं, चाबुकधारिणं, यं दृष्ट्वा हताः स्वं स्वरूपं प्राप्तवन्तः—तत्र स्थिता भवतु। गोप्यः, लीलाचेष्टाम् अनुकरणं, प्रेमविलासं, हास्यं, कटाक्षं, कोपं च, मोहात्, प्रमादात्, कृष्णलीलां अनुचिन्त्य, तस्य स्वरूपे लीनाः अभवन्। युधिष्ठिरस्य राजसूययज्ञे, ऋषिकुलैः, नृपैः च परिवृतः, स एकः पूज्यः, मम दृष्टिपथे प्रकटः अभवत्—स यः आत्मस्वरूपं दर्शयति। अहम् अजं, सर्वहृदयस्थितं, यः यः मनसा भिन्नं मन्यते, यथा एकः सूर्यः विभिन्नेषु जलेषु विभिन्नः दृश्यते—मम भेदबुद्धिः नष्टा। सूतः उवाच—एवं मनः, वाक्, दृष्टिं श्रीकृष्णे स्थिरं कृत्वा, आत्मानम् परमात्मनि लीनं कृत्वा, श्वासं आकृष्य, भीष्मः स्थिरः अभवत्।