भगवतः श्रीकृष्णस्यापि, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, धनञ्जयेन सह रथमारुह्य, तत्र राजानं पाण्डवं यक्षेषु कुबेरवत् प्रभास्वरं कुर्वन्तौ ददृशतुः। तत्र पाण्डवाः स्वजनैः सह सहस्राक्षधन्वना च सहिता, दिवः पतितमिव देवमृषिं भीष्मं भूमौ पतितं दृष्ट्वा, सस्नेहं प्रणेमुः। तं द्रष्टुं सर्वे ब्राह्मणर्षयः, देवर्षिप्रवराश्च, राजर्षयश्च भारतश्रेष्ठं समागताः। तत्र पर्वतः, नारदः, धौम्यः, पूज्यः बादरायणः, बृहदश्वः, भरद्वाजः शिष्यैः सह, रेणुकासुतश्च उपविष्टाः। वसिष्ठः, इन्द्रप्रमदः, त्रितः, गृत्समदः, असितः, कक्षीवान्, गौतमः, अत्रिः, कौशिकः, सुदर्शनश्च तत्रासन्। अन्येऽपि मुनयः, हे ब्राह्मण, शुद्धचित्ताः ब्रह्मरातादयः, शिष्यैः सहिताः कश्यपाङ्गिरसादयश्च, तत्र समुपागताः। एवं समागतान् तान् पुण्यशीलान् दृष्ट्वा, धर्मज्ञः कालदेशविभागविद्भीष्मः, वसूनां श्रेष्ठः, तान् आदृत्य पूजयामास। स च भगवन्तं श्रीकृष्णं, स्वमाहात्म्यविज्ञं, सर्वात्मानं, मायया स्वरूपग्रहं, तत्र स्थितं, सम्यक् पूजयामास। ततः स भीष्मः, विनयेन स्नेहेन च उपविष्टान् पाण्डुपुत्रान्, अश्रुपूर्णलोचनान्, सस्नेहम् उवाच। “हन्त, कियत् दुःखमिदं, कियत् अन्यायमपि, यद् धर्मपुत्राः, ब्राह्मणपूजकाः, धर्मनिष्ठाः, अच्युतभक्ताः च भवन्तः, दुःखं प्राप्नुवन्ति, अथवा क्लेशेषु वसन्ति। पाण्डुमहाबलिनः निधनानन्तरं, कुन्ती बालकैः सह विधवा सती, पुनः पुनः दुःखमवाप्तवती, मातृवत् पुत्रेषु स्थितवती। अहं मन्ये, यद् युष्माकं अप्रियम्, तत् कालकृतमेव; जगत् स्वामिभिः सह कालवशं गतम्, यथा मेघा वातेन नीयन्ते। यत्र धर्मपुत्रः राजा, भीमः गदां धारयति, धनञ्जयः गाण्डीवं बिभर्ति, अच्युतः सुहृदस्ति, तत्र कथं क्लेशः? राजन्, न कस्यापि अपि तस्य चिन्त्यस्य गतिर्ज्ञेया; विचक्षणाः अपि तत्र मोहिताः भवन्ति। तस्मात्, भारतश्रेष्ठ, एष भाग्यविनियोग एव; एवं विधाय, अनाथः सन्, त्वं जनान् पालय। एष एव भगवान् आदिनारायणः, यो वृष्णिषु तिर्यगात्मानं दधाति, मायया लोकं मोहयन् विचरति। तस्य गुह्यतमं वैभवं, भगवान् शङ्करः, नारदः, कपिलदेवः च जानन्ति। यं त्वं मातुलं, प्रियं मित्रं, हिततमं, मन्त्रिणं, दूतं, सारथिं च भावनया कृतवान्, स एव सर्वात्मा, समदर्शी, अद्वितीयः, निरहङ्कारः, यस्य मनुष्यानां मनोभेदे दोषो न विद्यते। पश्य, राजन्, अनन्यभक्तिषु तस्य दयां—यदहं प्राणांस्त्यजन्, श्रीकृष्णः स्वयं मम पुरतः आगतः। यः योगी, भक्त्या मनः तस्मिन् समर्प्य, वाचा तस्य नाम कीर्तयन्, शरीरत्यागे कामकर्मभ्यः विमुक्तः भवति। स देवदेवो भगवान्, साक्षात् मम ध्यानमार्गः, स्फुरन्मुखः, अरुणलोचनः, पद्मप्रभामुखः, चतुर्भुजः, पीताम्बरधारी, मम शरीरत्यागपर्यन्तं तिष्ठतु। एवमुक्ते, सूतः उवाच, युधिष्ठिरः तं शरशय्यायामुपविष्टं भीष्मं, विविधधर्मान् पृष्टवान्, मुनयः च तच्छ्रवणाय समुपविविशुः। स च वर्णाश्रमधर्मान्, प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणानि, दानराज्यमोक्षस्त्रीभगवद्भक्त्यादीन्, तेषां विभागं, योगमपि, संक्षेपेण विस्तरेण च पप्रच्छ। भीष्मः तस्य धर्मार्थकाममोक्षलक्षणानि, तेषां साधनानि, आख्यानोपाख्यानैः सम्यक् व्याचष्ट। एवं धर्मोपदेशे काले, योगिभिः इच्छया मृत्युं प्रार्थ्यमाने उत्तरेऽयनगते शुभे मुहूर्ते, सः वचः प्रवाहं सहस्रधारमिव संहृत्य, सर्वासङ्गवर्जितं चित्तं आद्ये पुरुषे श्रीकृष्णे, पीताम्बरधारे, चतुर्भुजे, पुरतः स्थिते, अपलकनयने, समाहितवान्। विशुद्धधीः, सर्वाशुभविनिर्मुक्तः, युद्धक्लेशमपि केवलदर्शनात् विस्मृत्य, सर्वेन्द्रियवृत्तीनि निरोध्य, सः जनार्दनं जगदुत्पत्तिकर्तारं स्तोतुं प्रचक्रमे। भीष्म उवाच—एवं मम मनः तृष्णाविमुक्तं, सात्मानन्दगते भगवति सात्वतेषु श्रेष्ठे, सर्वव्यापिनि, स्वानन्दलाभेन कदाचिद् प्रकृतौ प्रविशति, तस्मिन् स्थिरं भवतु। स त्रैलोक्यलालितः, तमालवर्णः, सूर्यांशुप्रतीकाशवस्त्रः, कुण्डलितकेशभूषितः, पद्ममुखः, अर्जुनमित्रः, तस्मिन् मम प्रेम स्थिरं भवतु। युद्धे, श्रमस्वेदाक्तवदनः, अश्वधूमरजोभिः केशान् धूसरितः, कवचज्योत्स्नया च चमत्तनुः, मदीयैः तीक्ष्णबाणैः विदारितः, सः कृष्णः मम आत्मा सन् मम समीपे स्यात्। युद्धमध्यगतस्य सखायाः वचनं श्रोतुं, सेनयोरुभयोः मध्ये रथं स्थापयित्वा, शत्रुसैनिकानां प्राणरक्षणाय स्थितस्य, तस्य पार्थसख्युः, यः बलं हरति, तस्मिन् मम प्रेम भवतु। शत्रुपक्षदर्शनात् स्वजनहिंसायां दोषबुद्ध्या निवृत्तस्य अर्जुनस्य संशयं आत्मज्ञानोपदेशेन निवार्य, तस्य श्रीकृष्णस्य पादयोः परमभक्तिरस्तु। स्वस्य प्रतिज्ञां त्यक्त्वा मम प्रतिज्ञां पूर्त्यर्थं, रथात् उत्पत्य, उपरिगच्छच्छत्रं पतितम्, सः कृष्णः करोत्प्रेक्ष्य, हस्तैः सर्षपं गृहित्वा, गजघ्नहरिवद् द्रुतं मयि समुपेत्य, मम शरणं भवतु। मदीयैः तीक्ष्णबाणैः विदारितः, धनुः भग्नं, रक्तेन सिक्ततनुः, प्रहाराय समुपस्थितेन मया, सः मुकुन्दः मे शरणं भवतु। मरणकाले मम भक्तिः तस्मिन्निवस्थितास्तु, यः अर्जुनरथस्थः, सूत्रकशकर्हस्तः, यस्य रूपदर्शनात् हतानामपि स्वरूपलाभः अभवत्। गोप्यः, लीलाचेष्टितानि अनुकरण्त्यः, हसितैः, कटाक्षैः, प्रेमरुषाभिः, मदमत्ताः, कृष्णस्य स्वरूपे एव लीनाः अभवन्। राजसूययज्ञे, युधिष्ठिरसभायां, मुनिराजसङ्घेन परिवृतः, एक एव पूज्यः, दृश्यमानः, आत्मस्वरूपं प्रकाशयन्, तेन मम चक्षुषि स्फुटः जातः। अहं तं अजं, सर्वदेहिनां हृदि स्थितं, येन यथामनः स्फुटितः, एकः सूर्य इव नानाशिष्यानि प्रतिबिम्बानि, तं अवगतम्; मम भेदबुद्धिः अपगता।