देवा ऊचुः— हे भगवन्, यद्विधं प्राणनिग्रहं सर्वेषु भूतगणेषु चराचरेषु न विद्मः, यस्य त्वं एव निलयः। अतः अस्माकं दुःखात् विमोचनं कुरु, त्वामेव शरण्यं समुपेताः स्मः। भगवान् उवाच— मा भैष्ट, अहं तं बालकं तपसः उपशमं करिष्यामि। स्वस्थानानि प्रतिगच्छत, हे उत्तानपादसुताः, यत् तस्य प्राणनिग्रहः मयि संयोगात् अभवत्। सूतः उवाच— एवं, प्रजाभ्यः क्षतिं न कर्तुम् इच्छन् धर्मस्य च सर्वस्य विज्ञातुम् इच्छन् स राजा तं देशं यत्र देवव्रतः शयानः आसीत्, जगाम। तस्मिन्नेव काले तस्य भ्रातरः सर्वे, सुवर्णाभरणैः अश्वैः युक्तैः रथैः सह, व्यासः, धौम्यः, अन्ये च ऋषयः तं अन्वगच्छन्। भगवान् अपि धनञ्जयेन सह रथे समारूढः, तेषु मध्ये राजा यथा यक्षेषु कुबेरः, तथा विराजमानः आसीत्। भूमौ पतितं भीष्मं, स्वर्गात् पतितं देवमिव, दृष्ट्वा पाण्डवाः स्वजनैः सह चक्रधरं च प्रणेमुः। तत्र ब्राह्मणर्षयः, दिव्यर्षयः, राजर्षयः च, भरतानां श्रेष्ठं द्रष्टुं समागच्छन्। पर्वतः, नारदः, धौम्यः, वन्दनीयः बादरायणः, बृहदश्वः, भरद्वाजः शिष्यैः सह, रेणुकासुतः च तत्र आसन्। वसिष्ठः, इन्द्रप्रमदः, त्रितः, गृत्समदः, असितः, कक्षीवान्, गौतमः, अत्रिः, कौशिकः, सुदर्शनः च तत्र आसन्। अन्ये अपि ब्रह्मराट्-प्रमुखाः शिष्यैः सह, कश्यपः, अंगिराः, अन्ये च, शुद्धहृदयाः ऋषयः आगताः। तान् समागतान् दृष्ट्वा, स धर्मज्ञः, कालदेशविभागविद्, वसुश्रेष्ठः, तान् सम्यक् पूजयामास। स भगवान् कृष्णं अपि, आत्मवैभवविदं, विश्वेश्वरं, स्वमायया धारितरूपं, हृदिस्थं, तत्र उपविष्टं, ससन्मानम् अकरोत्। स पाण्डुपुत्रान्, विनय-प्रेम-समन्वितान्, अश्रुपूर्णलोचनान्, इदं वचनम् उवाच— “हा, कष्टम्, अन्यायम् इदं यत् भवन्तः धर्मात्मनः, ब्राह्मणभक्ताः, धर्मनिष्ठाः, अच्युतभक्ताः, दुःखभागिनः सन्ति, दुःखं न युक्तम्। वीरः पाण्डुः गतः सन्, कुन्ती च बालकैः सह विधवा, पुनः पुनः दुःखानि अनुवहति, मातेव। यद् युष्मासु अप्रियम् घटते, तत् सर्वं कालकृतमेव मन्ये। जगत् च राज्यं च कालवशम्, यथा मेघाः वातेन नीयन्ते। धर्मपुत्रः राजा, भीमः गदाधरः, धनञ्जयः गाण्डीवधारी, कृष्णः मित्रम्—कुतः आपद्? कस्यापि न ज्ञेयः तस्य अभिप्रायः; अपि च विवेकिनः, मुनयः, तत्र मोहिताः। अतः, भरतश्रेष्ठ, एतत् दैवसंस्थां विद्धि; एवं विधेयं प्राप्य, अनाथः अपि त्वं, नृपः सन्, प्रजाः पालय। एषः एव भगवान् आद्यः नारायणः, यः वृष्णिषु आत्मानं गुहायन्, स्वमायया लोकं मोहयन् चरति। तस्य गुह्यतमं बलं शम्भुः, नारदः, कपिलः च एव जानन्ति। यं त्वं मातुलं, प्रियसखं, हिततमं, मन्त्रिणं, दूतं, सारथिं च कृतवान्—स एव सर्वात्मा, समदर्शी, अद्वितीयः, निरहंकारः, यस्य कृते मनसां भेदेषु दोषः न विद्यते। पश्य, राजन्, तस्य भक्तवत्सलत्वम्—मम प्राणत्यागसमये कृष्णः स्वयम् आगतः। यः योगी भक्ति-युक्तः, मनः तस्मिन् स्थापयन्, वाचा नाम उच्चारयन्, शरीरत्यागे कामकर्मभ्यः विमुक्तः भवति। स देवदेवः भगवान्, स्फुरन्मुखः, रक्तलोचनः, पद्मप्रभामुखः, चतुर्भुजः, मम ध्यानमार्गः सन्, यावत् अहम् अयं देहम् त्यजेयम्, तावत् तिष्ठतु। सूतः उवाच— एतद् श्रुत्वा युधिष्ठिरः, शरशय्यायाम् स्थितं तं धर्मज्ञं, ऋषयः शृण्वन्तः, नानाविधानि धर्माणि पप्रच्छ। स्वभाव-वर्ण-आश्रमानुसारतः कर्तव्यधर्मान्, वैराग्य-संयोगलक्षणानि च शास्त्रोक्तानि अपृच्छत्। दान-राज्य-मोक्ष-स्त्री-ईश्वरभक्तिधर्मान्, तेषां विभागान्, योगांश्च संक्षेपतः विस्तारतः च पप्रच्छ। स तत्त्वदर्शी मुनिः, धर्मार्थकाममोक्षाणां साधनानि, पुराणैः आख्यानैः च व्याख्यातवान्। धर्मोपदेशे तस्य योगक्षेमः कालः आगतः—यः योगिभिः इच्छया मरणाय वाञ्छितः, उत्तरायणः। तदा, सहस्रधारया प्रवहद्वाणिं समाहृत्य, सर्वासक्तिं त्यक्त्वा, आदिपुरुषे कृष्णे, पीताम्बरे, चतुर्भुजे, पुरतः स्थिते, अविचलितनेत्रे, मनः न्यधात्। शुद्धध्यानसमाधिना, सर्वदुष्कृतक्षये, युद्धक्लेशे विनष्टे, केवलं तं दृष्ट्वा, सर्वेन्द्रियनिवृत्तौ, स स्रष्टारं जनार्दनं स्तोतुम् आरब्धवान्। भीष्म उवाच— एवं मम मनः, त्रिषु लोकेषु रमणीयं, तमालश्यामं, सूर्यांशुप्रभाम्बरं, कुण्डलितकेशं, अर्जुनप्रियं, पद्ममुखं, सतां प्रियं, स आत्मानं सततम् ईश्वरं सत्त्वतमं, स्वानन्दं लब्ध्वा, कदाचित् प्रकृतौ प्रविशन्तं, तस्मिन् एव स्थिरं भवतु। त्रैलोक्यलालिते, मेघश्यामले, सूर्यांशुप्रभवस्त्रे, कुण्डलितालके, पद्ममुखे, अर्जुनमित्रे, तस्मिन् एव मम शुद्धा भक्तिर्भवतु। रणाङ्गणे, स्वेदसिक्तमुखे, अश्वधूमलिप्तकुचे, कवचदीप्ते, मम तीक्ष्णबाणैः विदारितत्वचि, कृष्णः स एव आत्मा मम सन्निधौ अस्तु। मित्रस्य वचः श्रुत्वा, सेनयोः मध्ये रथं स्थापयन्, शत्रुवीरजीवितरक्षकः, पार्थमित्रः, तेषां बलं हरन्, तस्मिन् एव मम प्रेम स्थिरं भवतु। प्रतिपक्षं दृष्ट्वा, स्वजनहिंसायाः दोषबुद्ध्या विमुखे, आत्मज्ञानं प्रदाय अर्जुनस्य मोहं अपानुदन्—तस्य पादयोः मम अनन्यभक्तिः स्यात्। मम प्रतिज्ञां पूर्णयन्, स्वां प्रतिज्ञां परित्यज्य, रथात् उत्पत्य, उत्तरीयं पतितं, दण्डं गृहीत्वा, गजेन्द्रवधाय हरिरिव, मयि समुपपतन्—स मुकुन्दः मम शरणं भवतु। तीक्ष्णबाणैः विदारिते, धनुषि भग्ने, रक्तसिक्ततनौ, मयि प्रहारिणि, मरणाय समुपस्थिते, स भगवान् मुकुन्दः मम आश्रयः भवतु।