स उत्तानपादपुत्रः, जगदात्मनं परं पुरुषं मूलप्रकृतिपतिं महाभूताधारं सर्वसमाश्रयं धृत्वा, त्रिलोक्याः कम्पनं जनयामास। स राजपुत्रः एकपदे स्थितः स्वाङ्घुष्ठेन मेदिनीं संपीड्य यत्र यत्र स्थितवान्, तत्र तत्रेव सा वसुधा नागेन्द्रस्य वेदिकेव तस्य भारं न सहमाना विवर्तितुम् आरब्धा। स च तदानीं सर्वेन्द्रियद्वाराणि संनिरुध्य, अचलधियां विश्वात्मन्येव समाधिं कृत्वा, जगतां त्राणपालकान् च संतप्तान् श्वासरहितान् च अक्लेशयत्। तदा त्रिलोक्याः संरक्षकाः भगवन्तं हरिं शरणं जग्मुः। ते देवाः प्रपन्नाः जगद्वन्द्यं हरिं प्रार्थयन्तः ऊचुः—"भगवन्, एषोऽद्भुतः प्राणनिग्रहो यः सर्वेषां चराचराणां तवाश्रयाणां मध्ये दृष्टः, न अस्माभिः कदापि ज्ञातः। अस्माकं क्लेशोऽयमपाक्रियताम्, त्वां शरणं प्राप्तवन्तः स्म।" ततो भगवाञ्छ्रीः प्रोवाच—"मा भैष्ट, अहं तं राजपुत्रं तपोविरमणाय प्रेरयिष्यामि। स्वधामानि प्रतियात, युष्माकं प्राणनिग्रहः मय्येवास्य योगात् जातः, हे उत्तानपादात्मजाः।" एवं स राजपुत्रः प्रजाभयात् सर्वधर्मविज्ञानकामः, देवव्रतस्य शयानस्थानं प्रति जगाम। तस्मिन्काले तस्य भ्रातरः स्वर्णभूषिताश्वैः रथैः सहानुयायिनः, व्यासः, धौम्यः चान्ये च ऋषयः तत्र समागताः। भगवानपि धनञ्जयेन सह रथे समारूढः, तेषां मध्ये राजा कुबेर इव यक्षेषु शोभमानः प्रस्थितः। तत्र पाण्डवाः सहानुचरैः चक्रपाणिना सह, दिवः पतितमिव देवमृतं भीष्मं भूमौ स्थितं दृष्ट्वा प्रणेमुः। तत्र ब्राह्मणर्षयः, दिव्यर्षयः, राजर्षयः च भारतश्रेष्ठं भीष्मं द्रष्टुं समागताः। पर्वतः, नारदः, धौम्यः, बदरायणः, बृहदश्वः, भरद्वाजः शिष्यैः सहितः, रेणुकासुतः च तत्र आसन्। वसिष्ठः, इन्द्रप्रमदः, त्रितः, गृत्समदः, असितः, कक्षीवान्, गौतमः, अत्रिः, कौशिकः, सुदर्शनः च तत्र आसन्। अन्ये च ब्रह्मरातादयः शिष्यैः सह, कश्यपः, अङ्गिराः च तत्र उपस्थिताः। भीष्मः, धर्मवित्, देशकालविभागज्ञः, तान् सर्वान् सुस्वागतं कृत्वा, कृष्णं च स्वमाहात्म्यवितं, मायया स्वस्वरूपमास्थाय हृदि स्थितं, जगन्नाथं पूजयामास। पश्चात्, पाण्डुपुत्रान्, ये विनयपूर्वकं स्नेहबद्धनेत्रैः उपविष्टाः, संबोधितवान्। "हा कष्टम्, हा अन्यायम्! धर्मनन्दनाः, ब्राह्मणपूजकाः, धर्मनिष्ठाः, अच्युतभक्ताः यूयं दुःखभाजः न योग्याः। पाण्डुर्महाबाहुः गतः, कुन्ती च बालकेषु स्थितायां विधवायां यूयं पुनः पुनः दुःखानि अनुवव्राज। यदसुखं भवतः प्राप्तं, तत् सर्वं कालस्यैव विधानं मन्ये; यथा मेघाः वायुनाऽनुनीयन्ते, एवं लोको नृपैः सह कालवशः। यत्र धर्मपुत्रः राजा, भीमः गदापाणिः, धनञ्जयः गाण्डीवधारी, कृष्णः बन्धुश्च—तत्र कथं विपत्तिः? न कोऽपि तस्य विचिकित्सितस्य गूढभावं वेद, पण्डिताः अपि मोहिताः भवन्ति। तस्मात्, भारतश्रेष्ठ, एष भाग्यविनियोगः; तदनुसारं अनाथः अपि त्वं प्रजाः पालय। एष एव भगवान् आद्यः नारायणः, यो वृष्णिषु स्वमायया तिर्यक् चरन् लोकं मोहयति। तस्य गूढशक्ति: केवलं शङ्करः, नारदः, कपिलदेवः च जानन्ति। यं त्वं मातुलं, प्रियं मित्रं, हिततमं, मन्त्रिणं, दूतं, सारथिं च स्नेहात् मन्यसे—स एव सर्वात्मा, समदर्शी, अद्वितीयः, निरहङ्कृतः; तेन जनानां मनसि भेदकृत्येषु दोषः कश्चन न विद्यते। पश्य, राजन्, निष्कामभक्तेषु तस्य दयां—यदा मम प्राणत्यागः समीपः, कृष्णः स्वयमेव मयि प्रकटितः। यः योगी तं भक्त्या मनसा ध्यायन्, वाचा नाम कीर्तयन्, शरीरत्यागे कामकर्मबन्धैः विमुक्तः स्यात्। स भगवान् देवदेवः, सस्मितमुखः, रक्तनेत्रः, प्रभामण्डितपद्ममुखः, चतुर्भुजः, मम ध्यानमार्गः, यावत्प्राणत्यागं तिष्ठतु। एवं श्रुत्वा युधिष्ठिरः, शय्यायां स्थितं भीष्मं धर्मान् पृष्टवान्, मुनयः सावधानैः श्रोतुम् उपविष्टाः। स्वभाववर्णाश्रमकृत्यं, वैराग्यसङ्गलक्षणं, दानराज्यमोक्षस्त्रीभगवद्भक्तिविभागयोगांश्च पृच्छति स्म। धर्मार्थकाममोक्षलक्षणं साधनैः सहितं, आख्यानैः इतिहासैः च, स धर्मवित् भीष्मः तस्मै निवेदयामास। एवमुपदिशन्तं धर्मं, योगिनां इच्छितः उत्तरतयानुगः मुहूर्तः प्राप्तः। स तदा सहस्रधारया प्रवहन्तं वाक्स्रोतः संहृत्य, सर्वासङ्गवर्जितचित्तः, पुरुषं पुराणं कृष्णं पीताम्बरं चतुर्भुजं, पुरतः स्थितं, नेत्राभ्यां निमीलितेन मनसा, समाधाय, जगौ। शुद्धबुद्ध्या, सर्वापद्विनिर्मुक्त्या, युद्धक्लेशमपि केवलदर्शनात् निहत्य, सर्वेन्द्रियवृत्तीनि निरुद्ध्य, जनार्दनं स्रष्टारं स्तोतुम् उद्यतः। स भीष्मः प्राह—"एवं मम मनः तृष्णारहितं सत्त्वतानां श्रेष्ठे, सर्वव्यापके, स्वानन्दलाभे, यदा कदा प्रकृतिसंसारे प्रविष्टे, भगवति स्थितम्। स त्रैलोक्यरमणः, तमालवर्णः, सूर्यांशुपीतवासाः, कुण्डलितालकवृत्तिमण्डितः, पद्ममुखः, अर्जुनस्य प्रियः—तस्मिन्मम प्रेम प्रियतमे स्थिरं भूयात्। युद्धे यः स्वेदगौरवेनान्वितमुखः, अश्वधूलिधूसरितकेशः, कवचप्रभया दीप्तवपुः, मम तीक्ष्णबाणैः विदारितत्वचा—स कृष्णः मम आत्मा सदा सन्निधत्ताम्। यः मित्रवाक्यं शृत्वा रथं सेनयोरन्तरे स्थापयामास, शत्रुसैन्यजीवनरक्षायै स्थितः, पार्थमित्रे मम प्रेम सदा स्थिरं भूयात्।" एवं सुतः उवाच—युधिष्ठिरः तद्वचनं श्रुत्वा, तं शरशय्यायाम् उपविष्टं धर्मान् पृष्टवान्, मुनयः च श्रोतुम् आसन्नाः। वर्णाश्रमानुसारकृत्यं, वैराग्यसङ्गलक्षणं, दानराज्यमोक्षस्त्रीभगवद्भक्तिविभागं च संक्षेपविस्तराभ्यां पृच्छति स्म। स धर्मवित् भीष्मः, धर्मार्थकाममोक्षलक्षणं साधनैः सहितं, आख्यानैः इतिहासैः च व्याख्यातवान्। तस्य धर्मोपदेशे प्रवृत्ते, योगिभिः इच्छितः उत्तरतयानुगः शुभः कालः प्राप्तः। स वाक्स्रोतः संहृत्य, सर्वासङ्गरहितचित्तः, कृष्णं पुराणपुरुषं पीताम्बरं चतुर्भुजं पुरतः स्थितं, अप्रवृत्तनेत्रं समाधाय, शुद्धबुद्ध्या, सर्वापद्विनिर्मुक्त्या, युद्धक्लेशविनाशेन, सर्वेन्द्रियवृत्तिविनाशेन, जनार्दनं स्तोतुम् उद्यतः। "एवं मम मनः तृष्णारहितं भगवति सत्त्वतानां श्रेष्ठे, स्वानन्दलाभे, यदा कदा प्रकृतिसंसारे प्रविष्टे, स्थितम्। स त्रैलोक्यरमणः, तमालवर्णः, पीतवासाः, कुण्डलितालकवृत्तिमण्डितः, पद्ममुखः, अर्जुनस्य प्रियः—तस्मिन्मम प्रेम स्थिरं भूयात्। युद्धे यः स्वेदगौरवेनान्वितमुखः, अश्वधूलिधूसरितकेशः, कवचप्रभया दीप्तवपुः, मम तीक्ष्णबाणैः विदारितत्वचा—स कृष्णः मम आत्मा सदा सन्निधत्ताम्। यः मित्रवाक्यं शृत्वा रथं सेनयोरन्तरे स्थापयामास, शत्रुसैन्यजीवनरक्षायै स्थितः, पार्थमित्रे मम प्रेम सदा स्थिरं भूयात्।