पञ्चमे मासे सम्प्राप्ते, स राजपुत्रः पञ्चप्राणान् निगृह्य, एकपदे स्थित्वा, स्थाणुवद् अचलः परमात्मनि ध्यानं चकार। सर्वतः मनः संहृत्य, हृदयदेशे—यत्र भूतानि इन्द्रियाणि च प्रतिष्ठितानि—तं समाहितचित्तः भगवतो रूपं चिन्तयन्, अन्यं किञ्चिदपि न पश्यति स्म। स एवमक्षुब्धचित्तः, प्रकृतिपुरुषेश्वरं सर्वाधारं भगवन्तं धारणाय स्थित्वा, त्रयो लोकाः कम्पिताः। तस्मिन् एकपदे स्थिते, राजकुमारस्य महापादाङ्गुष्ठेन भूमिः यत्र यत्र स तिष्ठति तत्र तत्र गजस्य अधिष्ठानमिव नमति स्म। स यदा जगदात्मनि एकचित्तः, इन्द्रियद्वाराणि संनिरुध्य, स्थिरध्यानः स्थितः, तदा लोकपालाः अपि श्वासरुद्धाः पीडिताः सन्तः, हरौ शरणं जग्मुः। देवाः ऊचुः—"भगवन्, सर्वेषां स्थावरजङ्गमानां प्राणनिग्रहं एवं न जानिमहि; सर्वे तव आश्रिताः। अस्माकं क्लेशात् विमोचनं ददातु; त्वामेव शरणं प्रपन्नाः स्म, उत्तानपादपुत्राः।" श्रीभगवान् उवाच—"मा भैष्ट; अहं तं कुमारं दुस्तरं तपः त्याजयिष्यामि। स्वस्वलोकं प्रतियात; मयि तस्य योगात् एव भवतः प्राणनिग्रहः जातः।" एवं, सूतः आह—"सः धर्मराजः, प्रजाभ्यः भयात्, सर्वधर्मज्ञानेच्छया, देवव्रतस्य शय्यास्थानं जगाम। तस्मिन् काले भ्रातरः सर्वे, सुवर्णाभूषिताश्वैः रथैः सह, व्यासः, धौम्यः, अन्ये च ऋषयः तं अन्वयुः। श्रीभगवान् अपि धनञ्जयेन सह रथमारुह्य, तत्र राजाऽपि यक्षेषु कुबेर इव विराजते स्म।" "तत्र भूमौ पतितं भीष्मं, स्वर्गात् पतितमिव देवं, पाण्डवाः अनुयायिनः च चक्रपाणिना सह प्रणेमुः। तत्र ब्राह्मणर्षयः, दिव्यर्षयः, राजर्षयः च, भरतानां श्रेष्ठं द्रष्टुं समागताः। पर्वतः, नारदः, धौम्यः, भगवद्बादरायणः, बृहदश्वः, भरद्वाजः शिष्यैः सह, रेणुकासुतः च तत्रासन्। वसिष्ठः, इन्द्रप्रमदः, त्रितः, गृत्समदः, असितः, कक्षीवान्, गौतमः, अत्रिः, कौशिकः, सुदर्शनः च उपस्थिताः। अन्ये अपि शुद्धहृदयाः ब्रह्मरातादयः, कश्यपः, अङ्गिराः, शिष्यैः सह, आगताः।" "एतान् समागतान् दृष्ट्वा, भाग्यशालिनः तान्, धर्मविद् कालदेशविभागवित् स भीष्मः सन्मानयामास। सः आत्मविभूतिविदं, हृदयस्थं, मायया रूपमास्थाय स्थितं, जगन्नाथं कृष्णं अपि पूजयामास।" "ततः, पाण्डुपुत्रान्, विनयप्रेमसंयुक्तान्, बाष्पसन्तप्तलोचनान्, सः भीष्मः इदं वाक्यम् उवाच— 'हा, कष्टम्, अन्यायम् इदं, धर्मपुत्राः! भवन्तः दुःखार्ताः, ब्राह्मणप्रिया धर्मनिष्ठाः अच्युतभक्ता च, दुःखं कर्तुं न योग्याः। पाण्डुः महाबलः गतः, कुन्ती बालकपुत्रवत् पुनः पुनः क्लेशान् सहमाना, पुत्रार्थं दुःखानि अन्वभवत्। अहं मन्ये, यद् अशुभं भवतः प्राप्तव्यम्, तद् कालस्यैव प्रभावः; जगत्, स्वामिभिः सह, वायुवद्धूतमेघवत् कालवशम् एव। यत्र धर्मपुत्रः राजा, भीमः गदाधरः, अर्जुनः गाण्डीवधारी, कृष्णः मित्रं—तत्र कथं विघ्नः?" "राजन्, न कश्चित् तस्य चिन्तां जानाति; यथा यत्नयुक्ताः अपि, तथा मुनयः अपि तस्य विचित्रां बुद्धिं न बुध्यन्ते। अतः, भरतश्रेष्ठ, एतत् दैवसंस्थितिं विद्धि; तथा नियुक्तः, अनाथः अपि, त्वं प्रजाः पालय। एषः एव भगवान् आदिनारायणः, यः वृष्णिषु आत्मानं गूढत्वा विचरति, मायया लोकं मोहयन्। तस्य गुह्यतमां शक्तिं भगवांश्च शिवः, नारदः, कपिलः च जानन्ति। यं त्वं मातुलं, प्रियं, हिततमं, मन्त्रिणं, दूतम्, सारथिं च स्वस्नेहात् अकुरुत, स एव सर्वात्मा, समदर्शी, अद्वितीयः, निरहंकारी; तेन जनानां मनसि यः भेदः कृतः, तत्र दोषः न विद्यते।" "पश्य, राजन्, एकान्तभक्तेषु तस्य दयाम्—यदा अहं प्राणान्सञ्जहामि, कृष्णः स्वयमेव मम पुरतः स्थितः। यो योगी भक्त्या तस्मिन् चित्तं स्थापयति, नाम उच्चारयति, सः कामकर्मभ्यः विमुक्तः शरीरं त्यजति। स देवदेवः भगवान्, मम शरीरत्यागपर्यन्तं तिष्ठतु; सः स्फुरितवदनः, अरुणलोचनः, पद्मप्रभामुखः, चतुर्भुजः, मम ध्यानमार्गे पुरतः स्थितः।'" "एवं श्रुत्वा युधिष्ठिरः, शरशय्यायाम् उपविष्टं तं, ऋषिभिः शुश्रूषमाणैः सह, धर्मान् पप्रच्छ। स्वभाववर्णाश्रमविभागानुसारं धर्मान्, वैराग्यसंगयोः लक्षणानि, दानराज्यमोक्षस्त्रीभगवद्भक्तीनां विभागांश्च, योगांश्च, संक्षेपेण विस्तारतः च पप्रच्छ। स तु धर्मज्ञः, धर्मार्थकाममोक्षाणां साधनानि, पुराणैः आख्यायिकाभिः सह, तस्मै व्याचष्ट।" "एवं धर्मं प्रवदति, योगिनां काममृत्युकामानां यः समयः, उत्तरायणः, स शुभः कालः समुपस्थितः। तदा, सहस्रधारया प्रवृत्तां वाचं संहृत्य, सर्वासक्तिं त्यक्त्वा, आदिपुरुषे—कृष्णे, पीताम्बरे, चतुर्भुजे, पुरतः स्थिते, अनिमिषेक्षणे—चित्तं निवेश्य।" "शुद्धभावसमाहितः, सर्वाशुभविनिर्मुक्तः, युद्धक्लेशं केवलदर्शनात् त्यक्त्वा, सर्वेन्द्रियवृत्तिं संहृत्य, सः जनार्दनं सृष्टिकर्तारं स्तोतुं प्रववृते।" "श्रीभीष्मः उवाच—'एवं, मम मनः, तृष्णाविमुक्तं, सात्मनि स्थिरं—सात्वतश्रेष्ठे, सर्वव्यापिनि, स्वानन्दलाभे, क्वचित् प्रकृतिलोकं प्रविशति, यत्र जन्मप्रवाहः। स त्रैलोक्यरमणः, तमालश्यामलः, सूर्यांशुप्रभवस्त्रासीतवसनः, कुण्डलितकुन्तलः, पद्ममुखः, अर्जुनस्य सखा—तस्मिन् मम शुद्धा भक्तिः स्थिरा भवतु।