चतुर्थे मासे, द्वादश्यां द्वादश्यां च स राजा प्राणान् निगृह्य केवलं वायुभक्षणेन जीवन्, भगवतो ध्यानं निरन्तरं समास्थाय तस्थौ। पञ्चमे मासे प्राप्ते, स राजपुत्रः प्राणायामे सिद्धिं प्राप्य, एकपदे स्थित्वा, स्थाणुवदचलं, परमात्मनि मनः समाहितवान्। सर्वतः मनः संहृत्य, हृदि—यत्र भूतानि इन्द्रियाणि च स्थितानि—तं भगवत्स्वरूपं सम्यक् ध्यात्वा, अन्यन्न किञ्चिदपि दृष्टवान्। स सर्वाधारं, आदिप्रकृतिमहाभूताधिपतिं परमेश्वरं धारयन्, तस्य तपसा त्रयो लोकाः कम्पिताः। तदा स बालराजा, एकपदे स्थितः, पादाङ्गुष्ठेन भूमिं निपीड्य, यत्र तिष्ठति तत्र भूमिः गजस्य वेदिकेव सम्यक् नमिता। स जगदात्मनि ध्यानं कुर्वन्, इन्द्रियद्वाराणि संनिरुध्य, अक्षुब्धचित्तः, लोकाः तेषां च पालकाः, तेन तपसा पीडिताः, श्वासरहिताः सन्तः, हरौ शरणं जग्मुः। देवाः ऊचुः—"भगवन्! यः प्राणनिग्रहः त्वयि सर्वेषां चराचराणां न दृश्यते; अस्माकं दुःखात् विमोचनं ददातु, त्वां शरणं प्राप्ताः स्मः।" भगवानुवाच—"मा भैष्ट; अहं बालं एतस्मात् कठोरात् तपसः निवर्तयिष्यामि; स्वस्वलोकं गच्छत; यद् एषां प्राणनिग्रहः, मयि तेषां योगात् जातः, हे उत्तानपादपुत्राः।" सूत उवाच—एवं, प्रजाहिंसाभयात्, सर्वधर्मज्ञानकामः, स राजा तत्र जगाम यत्र देवव्रतः शयानः। तस्मिन्काले, भ्रातरः सर्वे सुवर्णभूषिताश्वैः रथैः सहानुगता, व्यासः, धौम्यः, अन्ये च ऋषयः तत्रागच्छन्। भगवानपि धनञ्जयेन सह रथे समारूढः, तेषां मध्ये राजा यक्षाणां मध्ये कुबेर इव विराजमानः। भूमौ पतितं भीष्मं, स्वर्गात् पतितं देवमिव, पाण्डवाः सानुगाः चक्रपाणिना सह, प्रणेमुः। तत्र ब्राह्मणानां महर्षयः, दिव्यानां ऋषीणां श्रेष्ठाः, राजर्षयः च, भरतश्रेष्ठं द्रष्टुं समागताः। पर्वतः, नारदः, धौम्यः, श्रीबादरायणः, बृहदश्वः, भरद्वाजः शिष्यैः सह, रेणुकापुत्रः च तत्र उपस्थिताः। वसिष्ठः, इन्द्रप्रमदः, त्रितः, गृत्समदः, असितः, कक्षीवान्, गौतमः, अत्रिः, कौशिकः, सुदर्शनः च अपि तत्र। अन्ये च ऋषयः, शुद्धहृदयाः ब्रह्मरातादयः, शिष्यैः सह, कश्यपः, अङ्गिराः, अन्ये च, तत्र आगताः। तां सभां दृष्ट्वा, स भाग्यशाली भीष्मः, धर्मज्ञः, देशकालविभागविद्, तान् सर्वान् सम्यक् पूजयामास। श्रीकृष्णं च, स्वमाहात्म्यवित्, सर्वात्मना हृदि स्थितं, स्वमायया रूपं धारयन्तं, तत्रोपविष्टं, सः अपि पूजयामास। ततो भीष्मः, पाण्डुपुत्रान्, विनयसम्पन्नान्, स्नेहस्निग्धलोचनान्, आसने उपविष्टान्, सम्बोधितवान्। "हा धिक्! हा अनृतम्! धर्मात्मजाः, ब्राह्मणप्रियाः, धर्मनिष्ठाः, अच्युतभक्ताः, यूयं दुःखभागिनो न योग्याः। पाण्डोः वीर्यशालिनः निधनात्, कुन्ती बालकवत्, अनाथा, पुनःपुनः दुःखानि सहमाना, यूष्माकं कृते कष्टानि अनुभूता। अहं मन्ये, यद् युष्माकं अप्रियम्, तत् कालस्यैव; जगदिदं नृपैः सह, कालस्य वशम्, यथा मेघाः वातेन नीयन्ते। यत्र धर्मपुत्रः राजा, भीमः गदाधरः, अर्जुनः गाण्डीवधारी, कृष्णः सखा—क्व आपद्? राजन्, तस्य चिकीर्षितं न कश्चन वेद; विमर्शवन्तः अपि तत्र मोहिताः, यथा मुनयः। तस्मात्, भरतश्रेष्ठ, एतत् दैवसंयोजनं विद्धि; एवं विधे, अनाथे, त्वं प्रजापालकः। एषः भगवानेव, आदिनारायणः, वृष्णिषु स्वमात्मानं गुह्यं कृत्वा, जगत् मोहयन् विचरति। तस्य मायागुणं, भगवान् शिवः, देवर्षिः नारदः, भगवान् कपिलः च जानन्ति। यं त्वं मातुलं, प्रियं सखायं, हिततमं, मन्त्रिणं, दूतं, सारथिं च अकुरुत—स एव सर्वात्मा, समदर्शी, अद्वैतः, निरहंकारी, तेन जनानां मनसि भेदकृत्ये दोषः न कदाचित्। तथापि, राजन्, एकान्तभक्तेषु तस्य दया पश्य; मम प्राणत्यागसमये, सः कृष्णः स्वयम् अग्रे स्थितः। यो योगी, भक्तिरेण मनः तस्मिन् न्यस्य, गिरा तन्नाम उच्चारयति, स कामकर्मनिष्क्रान्तः शरीरत्यागे मुक्तिम् आप्नोति। स देवदेवो भगवान्, मम शरीरत्यागपर्यन्तं तिष्ठतु; सः सुमुखः, अरुणलोचनः, पद्मवदनः, चतुर्भुजः, मम ध्यानपथः साक्षात् अग्रे तिष्ठति।" सूत उवाच—एवं श्रुत्वा युधिष्ठिरः, शय्यायां स्थितं भीष्मं, विविधधर्मान् पृष्टवान्, ऋषयः सावधानाः शृण्वन्तः। सः स्वभाववर्णाश्रमविहितान् धर्मान्, वैराग्यसङ्गलक्षणानि, शास्त्रदृष्टानि, पृष्टवान्। दानधर्मराज्यमोक्षस्त्रीभगवत्कर्मणां, विभागयोगांश्च, संक्षेपतो विस्तारतः अपृच्छत्। स तु धर्मज्ञः, धर्मार्थकाममोक्षाणां साधनानि, पुराणैः आख्यायिकाभिश्च, विवृणोति स्म। धर्मोपदेशे तस्मिन्, तदा योगिनां इच्छया मरणकालः, उत्तरायणं, समुपस्थितम्। ततः, सहस्रधारया वहन्तीं वाणीं संहृत्य, सर्वासङ्गरहितं मनः आदिपुरुषे, कृष्णे, पीताम्बरे, चतुर्भुजे, अग्रे स्थिते, अनिमिषेक्षणे, न्यधत्त। विशुद्धबुद्ध्या, सर्वामङ्गलविनाशेन, युद्धक्लेशविलयेन, केवलदर्शनात्, सर्वेन्द्रियवृत्तिनिवृत्त्या, सः जनार्दनं जगदधिपतिं स्तोतुम् उपचक्रमे। भीष्म उवाच—"एवं, मम मनः, तृष्णामुक्तं, सत्त्वतानां श्रेष्ठे, सर्वव्यापिनि, स्वानन्दगते, यः कदाचित् प्रकृतिसर्गे प्रविशति, तस्मिन् एव स्थितम्।