स तु राजपुत्रः त्र्यहस्य अन्ते बिल्वबदरीफलाहारः स्वशक्त्या हरीं मासमेकं पूजयन् अवतस्थौ। द्वितीये मासि षष्ठ्यां षष्ठ्यां पतितपत्रतृणाद्याहारं कृत्वा भगवन्तं सम्यगर्चयामास। तृतीये मासि नवमे दिवसे केवलं जलमेवाश्नन्, ध्यानपरायणः श्रीभगवन्तं समीपमुपजगाम। चतुर्थे मासि द्वादशे दिवसे वायुभोजनः प्राणजयेन सह भगवद्ध्यानं निरन्तरं संवर्तयामास। पञ्चमे मासि प्राणान् निगृह्यैकपादस्थितः स स्थाणुवत् परमात्मनि चित्तं निवेश्य, चलनाचलनिरपेक्षः सन् स्थितवान्। सर्वतः चित्तं संहृत्य हृदये—यत्र भूतानि इन्द्रियाणि च स्थितानि—तत्रैव भगवत्स्वरूपे मनः स्थिरीकृत्य किञ्चिदपि नापश्यत्। स एव परमपुरुषं, महाभूताधारं, जगतां समर्थारं ध्यायन् स्थितवान्; तस्य तु तादृशं तपः स्थगयन्, त्रयो लोकाः कम्पिताः। स यदा एकपादेन स्थितः, तदा भूमिः तस्य पादाङ्गुष्ठघातेन यत्र यत्र स तिष्ठति, तत्र तत्र हस्तिशिलायाः इव नम्राभवत्। सर्वेन्द्रियद्वाराणि संहृत्य, निरन्तरं विश्वात्मानं ध्यायन्, स तु त्रिलोक्याः पालकानपि पीडयन्, तान् सर्वान् भगवत्सरण्यं शरणमुपागमत्। तदा देवाः ऊचुः—"भगवन्! त्वदधिष्ठितेषु सर्वेषु स्थावरजङ्गमेषु, एतादृशः प्राणनिग्रहः न दृष्टः। अस्माकं क्लेशात् मोचनं कुरु; त्वां शरणं प्राप्ताः स्म।" भगवानुवाच—"मास्तु भीः; अहं एष बालकः कष्टतपसा निवर्तयिष्यामि। स्वलोकं गच्छत; मयि तस्य योगयोगात् एव यूयं प्राणनिग्रहं प्राप्तवन्तः, उत्तानपादात्मजाः।" एवं स राजपुत्रः, प्रजाभयात् धर्मं च विज्ञातुमिच्छन्, देवव्रतस्य शयानस्थानं जगाम। तत्र तस्य भ्रातरः स्वर्णालङ्कृताश्वयुक्तरथैः सह व्यासधौम्याद्याः ऋषयः चानुययुः। श्रीभगवानपि धनञ्जयेन सह रथे स्थितः, तत्र स राजा यक्षपतिरिव बभासे। भूमौ पतितं भीष्मं दृष्ट्वा, स्वर्गात् पतितमिव देवम्, पाण्डवाः जनार्दनसहिताः प्रणेमुः। तत्र ब्राह्मणश्रेष्ठाः, देवर्षयः, राजर्षयः च, भरतश्रेष्ठं द्रष्टुं समागताः। पर्वत, नारद, धौम्य, श्रीबादरायण, बृहदश्व, भरद्वाजशिष्यसमेतः, रेणुकासुतश्च तत्रासन्। वसिष्ठ, इन्द्रप्रमद, त्रित, गृत्समद, असित, कक्षीवान्, गौतम, अत्रि, कौशिक, सुदर्शनादयः अपि तत्र उपस्थिताः। अन्ये च मुनयः, शुद्धचित्ताः ब्राह्मराट् कश्यपाङ्गिरसादयः शिष्यैः सहिताः समागताः। एवं समागतान् दृष्ट्वा, धर्मज्ञः कालदेशविभागवित्, वसूनां श्रेष्ठः तान् सम्यक् पूजयामास। स भगवान्कृष्णं च पूजयामास—स्वमाहात्म्यवित्, हृदि स्थितं, स्वमायया रूपमास्थितं, विश्वेश्वरं इवोपविष्टम्। स पाण्डुपुत्रान्, विनयसम्पन्नान्, स्नेहविह्वलाक्षान् उपविष्टान्, सान्त्वपूर्वकमुवाच— "हा हन्त! किमिदं दुःखम्, किमन्याय्यं, यद् धर्मात्मजाः, ब्राह्मणपूजकाः, धर्मनिष्ठाः, अच्युतभक्ताः च, क्लेशमर्हन्ति। पाण्डुना वीर्यवता दिवंगते, कुन्ती बालकेषु विधवा भूत्वा, पुनः पुनः दुःखानि सहमाना, पुत्रवत् रक्षितवती। यद् युष्मासु अप्रियम्, तत् सर्वं कालकृतमेव मन्ये; जगत् स्वस्वामिभिः सहितं कालवशं यथा वातचलितमेकदं मेघमिव। यत्र धर्मपुत्रो राजा, भीमो गदाधरः, धनञ्जयः गाण्डीवधारी, कृष्णः सखा—तत्र कथं विपत्तिः? न कोऽपि तस्य विचेष्टितं वेद; विमर्शयुक्ताः अपि तत्र मोहिताः, यथा मनीषिणः अपि। अतः भरतश्रेष्ठ! एष भाग्यविनियोगः मन्ये; तत्त्वतः त्वं अनाथः अपि, लोकपालनाय यत्नवान् भव। एष एव भगवान् आद्यः नारायणः, यः आत्मानं वृष्णिषु गुह्यं कृत्वा, लोकं स्वमायया मोहयन् विचरति। तस्य रहस्यशक्तिः केवलं शङ्कर, नारद, कपिलैः विज्ञायते। यं त्वं मातुलं, सखायम्, हिततमम्, मन्त्रिणं, दूतं, सारथिं च भावनया पश्यसि—स एव आत्मा, समदृष्टिः, अद्वितीयः, निरहङ्कारः; तेन जनचित्तभेदे दोषो नास्ति। पश्य राजन्! एकान्तभक्तेषु तस्य दयां; मम प्राणत्यागे साक्षात् श्रीकृष्णः पुरतः स्थितः। यः योगी भक्त्या मनः तस्मिन् निवेश्य, वाचा नामग्रहणं कृत्वा, कामकर्मभ्यां विमुक्तः शरीरत्यागे मुक्तिं लभते। स भगवान् देवदेवः, स्फुरन्मुखकमलः, रक्तनेत्रः, प्रसन्नवदनः, चतुर्भुजः, मम ध्यानमार्गः, शरीरत्यागपर्यन्तं तिष्ठतु।" एवं श्रुत्वा युधिष्ठिरः, शरशय्यायामुपविष्टं तं धर्मज्ञं पृष्टवान्, मुनयः च तं शुश्रूषमाणाः। स तु वर्णाश्रमानुसारं धर्मान्, वैराग्यसहितसङ्गान्, दान, राजधर्म, मोक्ष, स्त्रीधर्म, भगवद्भक्त्यादि विभागांश्च, संक्षेपविस्तरेण पृष्टवान्। स मुनिः धर्मार्थकाममोक्षान्, तेषां साधनानि, आख्यानपुराणैः सहितं, तत्त्वतः न्यवेदयत्। धर्मोपदेशकाले स योगिनां इच्छितः उत्तरतयानुगतकालः समुपस्थितः।