यदा मुकुन्दः भगवान् स्वधाम निवृत्तः पृथिवीं त्यक्त्वा गतवान्, तस्मात् प्रभृति कलिर्नाम युगधर्मविघ्नकारी समुपस्थितः। पृथिव्याः विजयं कुर्वतः राज्ञः दृष्टः स कालिः, दुःखितो भीतः शरणं ययौ; अहं तं न हन्याम्, मधुहर्त्रा मक्षिका यथा जीविताः। यत् तपसा योगेन ध्यानवाऽपि न लभ्यते, तत् केवलं केशवस्य कीर्तनेन कलौ सम्पूर्णमवाप्यते। कलिं समं निर्गुणं निरर्थकं च दृष्ट्वा, विष्णुरातः तं कलिं कलिजातानां सुखाय स्थापयामास। पापकर्मणां प्रभावात्, सर्वत्र सारः पलायितः; भूमौ वस्तूनि तुषाभानि बीजरहितानि शेषितानि। ब्राह्मणैः भागवतधर्मः गृहे गृहे जनजनाय प्रचारितः, किन्तु दक्षिणालोभात् कथासारः पलायितः। ये पापकर्मभिः नास्तिकाः नरकनिवासिनः, तीर्थेषु अपि तिष्ठन्ति, तथापि तीर्थसारः नष्टः। कामक्रोधलोभतृष्णाभिः चञ्चलचित्ताः अपि तपस्याम् आसक्ताः, किन्तु तत्रापि तपःसारः नष्टः। लोभात् मनसोऽपि पराजयात्, दम्भात्, कुतर्काश्रयात्, केवलं शास्त्राध्ययनात् अपि, ध्यानयोगस्य फलनाशः जायते। विद्वांसः स्त्रीभिः सह महिषवत् रमन्ते, पुत्रोत्पत्तौ कुशलाः, मोक्षे तु अकुशलाः। परम्पराध्यक्षेषु अपि न क्वापि सच्च वैष्णवधर्मः दृश्यते; तस्मात् सर्वत्र तत्त्वसारः विनष्टः। एषा तु युगस्य प्रवृत्तिः; कः दोषयितुं शक्नोति? अतः कमलनयनः भगवान् समीपे स्थित्वा सहनशीलः। सूतः उवाच—एवं श्रुत्वा ते महदाश्चर्येण पूर्णाः, भक्तिः punar uvāca—"एतदपि शृणु, हे शौनक।" भक्तिरुवाच—"देवर्षे, धन्यः त्वं, यतः मम सौभाग्येन अत्र आगतः। साधुसंगः सर्वसिद्धिदः।" "जय जय तस्मै यस्य मायामयं शरीरं, येनैकवाक्येन सर्वा वाणी निर्मिता। तस्य कृपया ध्रुवः शाश्वतमवस्थां प्राप्तः। ब्रह्मपुत्राय, सर्वमङ्गलधाम्ने, नमः।" श्रीमद्भागवतस्य माहात्म्यं—द्वितीयोऽध्यायः। नारदस्य भक्तिदुःखनिवारणाय प्रयत्नः। नारद उवाच—"वत्से, किं व्यर्थं शोचसि, चिन्तया पीडिता? श्रीकृष्णपादस्मरणेन तव दुःखं निवर्तिष्यते।" "स एव द्रौपदीं कौरवविपत्तेः त्रातवान्, गोपिकाः च रक्षितवान्; स कृष्णः अधुना कुत्र गतः?" "त्वं तु, भक्ति, तस्मात् प्राणादपि प्रियासि; तव आह्वानेन भगवान् नीचगृहेऽपि आगच्छति।" "पूर्वत्र त्रिषु युगेषु, सत्यं ज्ञानं वैराग्यं च मोक्षसाधनानि; कलौ तु केवलं भक्त्या ब्रह्मसायुज्यं लभ्यते।" "एवं निश्चित्य, चेतनः स भगवान् त्वां स्वस्वरूपसमां परमसुखमयीं, कृष्णप्रियां सृष्टवान्।" "सञ्जातां त्वां कृताञ्जलिं पृष्टवतीं—'किं करवाणि?'—कृष्णः आज्ञापयत्—'मद्भक्तान् पोषय।'" "त्वया तदाज्ञया स्वीकृता, हरिः तुष्टः। स त्वां मुक्तिं दासीं च, ज्ञानं वैराग्यं च, अदात्।" "वैकुण्ठे त्वं स्वस्वरूपेण पोषयसि; पृथिव्यां भक्तपोषणाय छायारूपेण व्यवस्थितासि।" "मुक्त्या ज्ञानवैराग्याभ्यां सहितया त्वं भूमौ आगता, कृतयुगादौ द्वापरान्तं यावत् हर्षेण स्थित्वा।" "कलौ तु, मुक्तिः कुतर्कपीडिता नष्टा; तव आज्ञया शीघ्रं वैकुण्ठं प्रत्यागता।" "मुक्तिः स्मरणे तव आगच्छति गच्छति च; एते द्वौ तव पुत्रवत् तव पार्श्वे रक्षितौ।" "अवहेलनात्, कलियुगे तव पुत्रौ दुर्बलौ वृद्धौ च जातौ; किंच, त्वं मा शुचः—अहं उपायं चिन्तयामि।" "सुन्दरि, कलियुगसमं किञ्चिदस्ति न; तत्र अहं त्वां गृहगृहे, सर्वेषां जनानां मध्ये स्थापयिष्यामि।" "महत्सवेषु अन्यकर्माणि परित्यज्य, तस्मिन्काले न अहं हरिं सेविष्ये, न च त्वां लोके प्रसरयिष्यामि।" "ये जीवाः कलियुगे त्वया सह सन्ति, पापिनोऽपि, ते कृष्णमन्दिरं निर्भयम् आगच्छन्ति।" "येभ्यः भक्तिरूपेण प्रेम्णा हृदयम् आवृतम्, तान् अशुद्धाः प्राणिनः स्वप्नेऽपि बाधितुं न शक्नुवन्ति।" "न भूताः, न प्रेताः, न पिशाचाः, नापि असुराः, येषां चेतसि भक्तिः सा, तान् स्पर्शमात्रेणापि न बाधन्ते।" "न तपसा, न वेदैः, न ज्ञानकर्मभ्याम्, केवलं भक्त्या एव हरिः लभ्यते; गोप्यः तत्र प्रमाणम्।" "सहस्रजन्मसु मानवेषु, भक्त्याः प्रेम उदेति; कलौ तु भक्त्या भक्त्या—भक्त्या कृष्णः साक्षात् लभ्यते।" "ये भक्तिद्वेषिणः, ते त्रिषु लोकेषु पतन्ति; एकदा दुर्वासाः भक्तनिन्दया दुःखं प्राप।" "वरतानि, तीर्थयात्राः, योगाः, यज्ञाः, ज्ञानचर्चाः—एतेषां पर्याप्तिः; केवलं भक्त्या मोक्षः सुलभः।" सूतः उवाच—एवं नारदेन भक्तेः स्वरूपं निश्चित्य श्रुत्वा, सा सर्वमङ्गलसम्पन्ना नारदं प्रति उवाच। भक्तिरुवाच—"नारद, धन्यः त्वं! मम स्नेहः त्वयि अचलः। अहं त्वां कदापि न त्यजामि, तव हृदि सदा स्थितास्मि।" "दयालो मुने, त्वया मम दुःखं क्षणेन नष्टम्। मम एते द्वौ पुत्रौ चेतनाहीनौ—तस्मात् तौ जागरय, जागरय।" सूतः उवाच—एवं श्रुत्वा नारदः करुणया पूर्णः, तौ द्वौ पुत्रौ अङ्गुलिस्पर्शेन जागरयितुम् आरब्धवान्।