राज्ञः हृदयमाकुलं जातम्। स ब्राह्मणं सम्बोधयन् उद्विग्नः प्रार्थयामास—“अरण्ये निरुपायः स बालः, क्लान्तः, शयानः, क्षुधार्तः, तस्य कमलमुखं शुष्कम्। तं कृपणं न भक्षयन्तु वृकाः।” ततो राज्ञा स्वदैन्यं चिन्तयन्, दुःखेन व्याकुलः, स्वकृतं स्मरति—“हा, मम दारुणं भाग्यं! स्त्रीवशं प्राप्तः, स निर्दोषः बालः प्रेम्णा मम गोदं आरोढुमिच्छन्, अहं तं नाभ्यनन्दम्। कष्टं, अहं नीचः।” एतस्मिन्नेव काले नारदः राजानं सान्त्वयन् उवाच—“जनपती, तव पुत्रं देवैः संरक्षितं मा शुचः। तस्य महत्त्वं न जानन्, त्वं शोकस्य वशीकृतः, यद्यपि तस्य कीर्ति जगति प्रसारितव्या।” पुनः नारदः तं प्रबोधयन् उवाच—“राजन्, स बालः विश्वपालानामपि दुर्गं कर्म कृत्वा शीघ्रं तव कीर्तिं महतीं करिष्यति।” मैत्रेयः उवाच—ततस्तस्य दिव्यस्य ऋषेः वचनं श्रुत्वा भूमिपालः राजकीयवैभवं विसृज्य केवलं पुत्रं चिन्तयन् स्थितः। तत्र, तदनु, स्नात्वा शुद्धः स रात्रिं उपवासेन याययामास, चित्तं एकाग्रं कृत्वा भगवत्सेवां यथानिर्दिष्टं अकरोत्। त्रिरात्रान्ते, बिल्वबदरफलमात्रं भुक्त्वा, मासं हरिं यथाशक्ति पूजयामास। द्वितीयमासे, षष्ठे षष्ठे दिवसे, पतितपत्रतृणादिभिः आहारं कृत्वा, स बालः भगवत्पूजनं अकरोत्। तृतीयमासे, नवमे नवमे दिवसे, केवलं जलं पानं कृत्वा, ध्यानपरः भगवन्तं उपससार। चतुर्थमासे, द्वादशे द्वादशे दिवसे, वायुमात्रं जीवितं कृत्वा, प्राणजयः स भगवद्ध्यानं अभ्यसेत्। पञ्चममासे, प्राणं निगृह्य, एकपादेन स्थिरः, स्तम्भवत्, परमात्मनि ध्यानं अकरोत्। सर्वतः मनः संहरन्, हृदि स्थिते पंचभूताधिष्ठाने, भगवतो रूपे ध्यानं कृत्वा, अन्यं न पश्यति। स जगदाधारं, मूलप्रकृतिं, महाभूताधिपतिं, सर्वसमर्थं भगवन्तं धारणं कृत्वा, त्रिलोक्यः कम्पिताः अभवन्। तदानीं, स बालराजः एकपादेन स्थितः, पृथिवी तस्य अङ्गुष्ठेन दबिता, यत्र यत्र स्थितः तत्र तत्र भूमिः गजस्य वेदिकेव नम्रता। स आत्मन्यात्मानं ध्यानं कृत्वा, इन्द्रियद्वाराणि रुद्ध्वा, अचलं चित्तं कृत्वा, लोकपालाश्च लोकाश्च क्लेशार्ताः, श्वासरुद्धाः, हरिं शरणं गच्छन्ति। देवाः प्रार्थयन्ति—“भगवन्, सर्वेभ्यः प्राणनिग्रहः न ज्ञातः, चराचरेषु, तव वासस्थानि। अस्माकं क्लेशात् विमोचनं ददातु; त्वं शरण्यः।“ भगवान् उवाच—“मा भैष्ट। अहं बालं तपस्यः विरामं करिष्यामि। स्वधामानि गच्छत। तस्य मम संयोगात्, तव प्राणः निगृहीतः, हे उत्तानपादपुत्राः।” सूतः आह—एवं, प्रजाः कष्टात् रक्षितुं धर्मं ज्ञातुं च इच्छन्, स राजा देवव्रतस्य शय्यायाः समीपं जगाम। तस्मिन्नेव काले, तस्य भ्रातरो, सुवर्णाभरणिताश्वैः, रथैः सह, व्यासः, धौम्यः, अन्ये ऋषयः अपि तं अनुवर्तन्ते। भगवान् अपि, धनञ्जयेन सह, रथमारुह्य, तेषु मध्ये राजा कुबेरः यक्षेषु यथा विराजति। भीष्मं भूमौ पतितं दृष्ट्वा, स्वर्गात् पतितं देवमिव, पाण्डवाः, अनुचरैः सह, चक्रपाणिना सह, प्रणम्य तं पूजयामासुः। तत्र, ब्राह्मणश्रेष्ठाः, दिव्यर्षयः, राजर्षयः, सर्वे भीष्मं द्रष्टुं समागताः। पर्वत, नारद, धौम्य, श्रीमद्बदरायण, बृहदश्व, भरद्वाजः शिष्यैः सह, रेणुकापुत्रः च उपस्थिताः। वसिष्ठ, इन्द्रप्रमद, त्रित, गृत्समद, असित, कक्षीवान्, गौतम, अत्रि, कौशिक, सुदर्शनः अपि तत्र आसन्। अन्ये अपि शुद्धचित्ताः ऋषयः, ब्रह्मरातादयः, शिष्यैः सह, कश्यप, अंगिरसादयः आगच्छन्। तान् सर्वान् भीष्मः, धर्मज्ञः, स्थानकालविवेकी, सर्वान् सम्मान्य पूजयामास। तत्र भगवंतं कृष्णं, स्वमाहात्म्यविज्ञं, विश्वेश्वरं, हृदयस्थितं, मायया रूपधारिणं, भीष्मः पूजयामास। पाण्डवपुत्रान्, विनयपूर्णान्, प्रेम्णा आसक्तनयनान्, भीष्मः सम्बोधयामास—“हा, दुःखमिदं, अधर्मं च, धर्मपुत्राः, ब्राह्मणभक्ताः, धर्मनिष्ठाः, अच्युतभक्ताः, दुःखार्हाः न, न च क्लेशार्हाः। पाण्डुं महाबलिनं गत्वा, कुन्ती बालकैः सह विधवा, तव हिताय पुनःपुनः क्लेशं सहिता, मातेव। यद् युष्माकं दुःखं, तत् कालस्य कारणं मन्ये; जगत्, राजानः च, कालस्य वशे, यथा मेघाः वातेन। यत्र धर्मपुत्रः राजा, भीमः गदायुधः, कृष्णः गाण्डीवधारी, कृष्णः मित्रं च, तत्र किम् आपत्तिः? राजन्, तस्य इच्छा कः जानाति? विवेकिनः अपि तत्र मोहिताः, ज्ञानी अपि। अतः, भारतश्रेष्ठ, कालविधानं एव मन्यस्व; एवं विधाय, अनाथः अपि, त्वं प्रजाः रक्ष। एषः भगवानेव, आदिनारायणः, वृष्णिषु गूढः, मायया जगत् मोदयन् विचरति। तस्य गूढशक्तिः भगवन् शिवः, दिव्यर्षिः नारदः, भगवन् कपिलः ज्ञाताः। यं त्वं मातुलं, प्रियं मित्रं, हिततमं, मन्त्रिणं, दूतं, सारथिं च मन्यसे, स सर्वात्मा, समदर्शी, अद्वितीयः, अहंकारवर्जितः, तेन जनचित्तविभेदे दोषः नास्ति। पश्य, राजन्, तस्य एकान्तभक्तेषु दया—मम प्राणत्यागे, कृष्णः स्वयं मम पुरतः आगतः। यः योगी, भजनया मनः तस्मिन् स्थापयन्, नाम उच्चारयन्, शरीरत्यागे कामकर्मविमुक्तः भवति।” इति कथा सम्यक् प्रवहति।