राजा उवाच— हे ब्राह्मण, मम पुत्रः, पञ्चवर्षीयः एव, तया क्रूरतया स्त्रिया मातृसहितः निर्जने वनं प्रस्थापितः, स महर्षिः अस्ति। हे ब्राह्मण, स बालकः अनाथः क्लान्तः, क्षुधितः, शयानेन म्लानमुखकमलः, तं कृपया वृकाः न हिंस्युः। हन्त, मम दारिद्र्यं पश्य, स्त्रिया विजितः, तं निर्दोषं ममाङ्कमुपवेशितुमिच्छन्तं स्नेहेन नाभ्यनन्दं, अहो नीचतमा मम वृत्तिः। नारद उवाच— हे प्रजापते, पुत्रस्य तव देवैः संरक्षितस्य शोकं मा कृथा; तस्य महिमानं अज्ञात्वा त्वं शोचसि, यस्य यशः सर्वत्र विस्तरिष्यते। स राजन्, यं कर्म सुरेश्वरोऽपि कर्तुं दुष्करं मन्यते, शीघ्रमेव तव महद् यशः लप्स्यते। मैत्रेय उवाच— एवं दिव्यर्षेः वचनं श्रुत्वा भूमिपः राज्यलक्ष्मीमपि तिरस्कृत्य केवलं पुत्रं चिन्तयामास। तत्र स सुस्नातः शुद्धः च निशां यथोपदेशं भगवत्सेवायाम् एकचित्तः व्यतीयाय। त्रिरात्रान्ते त्रिरात्रान्ते बिल्वबदरफलाहारः स मासमेकं स्वशक्त्या हरिं पूजयामास। द्वितीये मासे षष्ठे षष्ठे दिने पत्रत्रणाद्यन्नं कृत्वा भगवत्सेवां चकार। तृतीये मासे नवमे नवमे दिने केवलं जलमपि पीत्वा ध्याननिष्ठः श्रीभगवन्तमुपास। चतुर्थे मासे द्वादशे द्वादशे दिने वायुभोजनः प्राणजयं कृत्वा भगवद्ध्यानमकरोत्। पञ्चमे मासे प्राणजये स्थित्वा एकपदे स्थित्वा अचलः स्थाणुवद् परं ब्रह्म ध्यानमगात्। सर्वतः चित्तं निवर्त्य हृदि, यत्र भूतानि इन्द्रियाणि च स्थितानि, भगवतो रूपे एव मनः स्थापयामास, अन्यन्न किञ्चिद् अपश्यत्। स यदा आद्यप्रकृतिप्रभुं जगदाधारं श्रीभगवन्तं धारयामास, तदा त्रयः लोकाः कम्पिताः। यदा स राजपुत्रः एकपदे स्थितः, तदा पृथिवी तस्य पादाङ्गुष्ठेन पीडिता तत्र तत्र नमिता, यथा गजे स्थिता वेदिका। स यदा आत्मानं विश्वात्मानं ध्यानमग्नः इन्द्रियद्वाराणि संनिरुध्य स्थितः, तदा लोकपालाः अपि क्लेशिताः श्वासरुद्धाः सन्तः श्रीहरिं शरणं जग्मुः। देवा ऊचुः— भगवन्, एतादृशं प्राणनिग्रहं न वयं जानिमहि, चराचराणां यः तव निवासः। अस्माकं क्लेशात् मोचनं कुरु, त्वां शरणं प्रपन्नाः स्म। श्रीभगवान् उवाच— मा भैष्ट, अहं तं बालं तपसः निवर्तयिष्यामि, स्वस्थानं गच्छत। मयि तस्य योगात् एव भवतां प्राणनिग्रहः जातः, हे उत्तानपादतनयाः। सूतः उवाच— एवं, स्वजनक्लेशभयात् धर्ममेकं ज्ञातुमिच्छन्, स राजा देवव्रतस्य शयानस्थानं जगाम। तस्मिन्नस्मिन्नन्तरे, भ्रातरः स्वर्णभूषिताश्वैः रथैः सह व्यास-धौम्याद्याः ऋषयः च तं अनुययुः। श्रीभगवान् अपि धनञ्जयेन सारथ्येन तत्रागतः, तेषु मध्ये राजा कुबेर इव यक्षेषु बभासे। तत्र भीष्मं पतितं दिवः पतितमिव देवं दृष्ट्वा पाण्डवाः अनुचरैः सह चक्रपाणिम् अभिवाद्य प्राञ्जलयः अभवन्। तत्र ब्राह्मणर्षयः, देवर्षयः, राजर्षयः च, भरतश्रेष्ठं द्रष्टुं समागताः। पर्वत, नारद, धौम्य, बडरायण, बृहदश्व, भरद्वाजशिष्यसंयुतः, रेणुकात्मजः च तत्र उपस्थिताः। वसिष्ठ, इन्द्रप्रमद, त्रित, गृत्समद, असित, कक्षीवान्, गौतम, अत्रि, कौशिक, सुदर्शनश्च तत्र आसन्। अन्ये अपि शुद्धहृदयाः ब्रह्मरातादयः, कश्यप, अङ्गिरसादयः च शिष्यैः सहिताः आगताः। सर्वान् समागतान् तान् भाग्यशालीन् धर्मज्ञः, देशकालविभागविद्, स वसुश्रेष्ठः भीष्मः सत्कृत्य पूजयामास। श्रीकृष्णं च, स्वमाहात्म्यवितं, सर्वात्मना हृदि स्थितं, स्वमायया रूपधारिणं, तत्र स्थितं पूजयामास। पाण्डुपुत्रान् च, विनययुक्तान्, स्नेहबाष्पनयनान्, आसने उपविष्टान्, स भीष्मः इदं वचनं अब्रवीत्। हन्त, किमिदं दुःखम्, किमिदं अन्यायम्, ये धर्मात्मानः, ब्राह्मणभक्ताः, धर्मनिष्ठाः, अच्युतभक्ताः, ते दुःखार्हाः न, क्लेशार्हाः न। पाण्डोः महाबाहोः निधनात् कुन्ती बालकेषु पतिस्नुषासु च दुःखानि पुनः पुनः अन्वभूत्। सर्वमेतत् अशुभं कालकृतं मन्ये, लोकः स्वपतयश्च तस्य वशे, यथा मेघाः वातेन। यत्र धर्मराजः राजा, भीमः गदायुधः, अर्जुनः गाण्डीवधारी, कृष्णः सखा, तत्र कथं क्लेशः स्यात्? राजन्, तस्य इच्छां कश्चन न वेद, चिन्तकाः अपि मोह्यन्ते, मनीषिणः अपि। तस्मात्, भरतश्रेष्ठ, एतत् विधेः विधानम् इति विद्धि, एवं विधे, अनाथ, त्वं जनान् रक्षितुं यत्नं कुरु। अयं हि स्वयं भगवान् आदिनारायणः, वृष्णिषु आत्मानं गुहित्वा जगन्मोहयन् चरति। तस्य रहस्यम् ईश्वरशक्तिं भगवान् शङ्करः, नारदः, कपिलः च जानन्ति। यं त्वं मातुलं, प्रियं मित्रं, सुहृदं, मन्त्रिणं, दूतं, सारथिं च मन्यसे, स ह्यात्मासर्वस्य, समदर्शी, अद्वैतः, निरहङ्कारः, तेन जनानां मनसि भेदेऽपि दोषः नास्ति। पश्य राजन्, अनन्यभक्तेषु तस्य कृपां— यः अहं प्राणान् त्यजामि, कृष्णः स्वयं मम पुरतः उपस्थितः।