एवं राजपुत्रः भगवता निर्दिष्टः सन्मार्गेण प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणम्य च, पवित्रे मधुवने, यत्र भगवान्निजपदनखरैः भूमिं पावयामास, तत्र तपोवनं गतवान्। तत्र स महर्षिः सभां प्रविश्य, राज्ञा विधिवत्सत्कृतः, सुखासीनः तं सम्बोधितवान्। नारदः उवाच—"राजन्, किं तव मनः दीर्घं चिन्तायाम् स्थितम्? कष्टशोषितमुखः किमर्थं? किं ते कामो धर्मो वा अर्थेन सह न सम्पद्यते?" राजा उवाच—"ब्राह्मण श्रेष्ठ, मम पुत्रः पञ्चवर्षीयः शिशुः, तं निर्दयया स्त्रिया मातृसहितं वनं प्रेषितः। स महर्षिः। हे ब्राह्मण, स बालकः क्लान्तः, क्षुधितः, शय्यायां स्थितः, तस्य कमलवदनं शुष्कम्—मृगव्याघ्रादिभिः स बालः न बाध्येत। हन्त, मम दैन्यं पश्य, स्त्रिया जितोऽहम्। स निर्दोषः स्नेहात्पितुः अङ्के समारोहितुमिच्छन् मया न स्वागतः—कथं नीचोऽहम्!" नारदः पुनरुवाच—"नृपते, पुत्राय मा शोचिः, देवैः संरक्षितः सः। तस्य महात्मानं न जानासि, यस्य कीर्तिः त्रैलोक्ये व्याप्स्यति। स त्वया दुःसाध्यं कर्म कृत्वा, शीघ्रमेव महतीं कीर्तिं तव लप्स्यते।" मैत्रेय उवाच—एवं भगवता नारदेन उक्तं श्रुत्वा, भूमिपः सर्वं राजसंपदं तिरस्कृत्य केवलं पुत्रं चिन्तयन् स्थितः। तत्र स यथाविधि स्नात्वा शुद्धचित्तः रात्रिं नियमेन यापयन्, भगवदुपदेशानुसारं मनसा परं पुरुषं सेवितवान्। त्रिरात्रान्ते बिल्वबदरीफलैः जीवन्, मासमेकं स्वयमाशक्त्या हरिं पूजयामास। द्वितीयमासे षष्ठमेऽह्नि पतितपत्रतृणादिभिः आहारं कृत्वा भगवन्तं पूजयामास। तृतीयमासे नवमेऽह्नि केवलं जलाशनः, ध्यानपरायणः, श्रीभगवन्तं समुपेयाय। चतुर्थे मासे द्वादशमेऽह्नि वायुभोजनः, प्राणजयेन योगेन भगवद्ध्यानं चकार। पञ्चमे मासे प्राणं निगृह्यैकपादस्थितः, स्तम्भवत् अचलः, परमात्मध्येयं कृत्वा स्थितवान्। सर्वतः चित्तं संहृत्य हृदयस्थे भूतेन्द्रियाश्रये भगवत्स्वरूपे एव मनः निवेश्य, अन्यन्न किंचिदपि न पश्यन्, स भगवानं ध्यातुम् आरब्धवान्। स एव परं पुरुषं, प्रकृतिपुरुषाधारं, त्रिलोक्याश्रयं, धारयन्, त्रैलोक्यं कम्पयामास। स राजपुत्रः एकपादस्थितः, पादाङ्गुष्ठेन पृथिवीं नमनयन्, यत्र तिष्ठति तत्रेव वारणस्य वेदिकेव पृथिवी नमति स्म। स सर्वेन्द्रियद्वाराणि संयम्य, अखिलप्रपञ्चात्मानं भगवानं ध्यायन्, स्थिरया बुद्ध्या, त्रैलोक्यं त्रिदशपतयश्च पीडिताः, प्राणरुद्धाः, हरिं शरणं जग्मुः। ते देवाः ऊचुः—"भगवन्, त्वदधिष्ठितेषु चराचरभूतेषु एवं प्राणसंयमं न जानिमहि। अस्माकं क्लेशं विमोचय, त्वं शरण्यः।" श्रीभगवानुवाच—"मा भैष्ठ, अहं तं बालकं तपस उपरमयिष्यामि। युष्माकं प्राणसंयमः मयि तस्य योगात् जातः। युष्माकं लोकान् प्रतियात।" सूत उवाच—एवं, प्रजाभ्यः प्रतिकूलं कर्तुं भीतः, धर्मं च सम्यगवगन्तुमिच्छन्, स यत्र देवव्रतः शेते तत्र गतवान्। तत्र तस्य भ्रातरः सर्वे, सुवर्णाभरणयुक्ताश्वैः रथैः सह, व्यासधौम्यादयश्च महर्षयः अनुययुः। श्रीभगवानपि धनञ्जयेन सह रथमारुह्य, तेषां मध्ये राजा यक्षपतिरिव बभौ। भीष्मं भूमौ पतितं, स्वर्गात्पतितमिव देवम्, पाण्डवाः साकं कृष्णचक्रधरैः प्रणम्य ददृशुः। तत्र सर्वे ब्राह्मणर्षयः, दिव्यर्षयः, राजर्षयश्च, भरतश्रेष्ठं द्रष्टुं समागता बभूवुः। पर्वत, नारद, धौम्य, श्रीबदरिकाश्रमवासी व्यासः, बृहदश्व, भरद्वाजः शिष्यैः सह, रेणुकापुत्रः च तत्रासन्। वसिष्ठ, इन्द्रप्रमद, त्रित, गृत्समद, असित, कक्षीवान्, गौतम, अत्रि, कौशिक, सुदर्शनश्च तत्रासन्। अन्येऽपि शुद्धहृदयाः ब्राह्मरातादयः, शिष्यैः सह, कश्यप, अङ्गिरसादयः समागताः। एवं समागतान् ज्ञात्वा, धर्मज्ञः, देशकालविभागविद्, स वसूनामुत्तमः, तान् सर्वान् पूजयामास। तत्र भगवन्तं कृष्णं, स्वमाहात्म्यविज्ञं, सर्वात्मानं, मायया स्वमूर्तिं धारयन्तं, पूजयामास। पश्चात् पाण्डुपुत्रान्, विनयपूर्वकं स्नेहसिक्तनेत्रान्, संबोधितवान्। "हन्त, किमेतदधर्म्यमशोच्यं, धर्मात्मजाः, ब्राह्मणप्रियाः, धर्मनिष्ठाः, अच्युतभक्ताः, दुःखार्हाः न भवन्ति, नापि दुःखमर्हन्ति। पाण्डोः महाबलस्य निधनात्, कुन्ती विधवा, बालकान् पालयन्ती, पुनः पुनः दुःखमसह्यं सहमाना, मातृवत् कष्टानि अन्वभूत्। अहं मन्ये, यद् युष्माकं अप्रियम्, तत् कालस्यैव प्रेरणया। जगत्, राजानः च, कालवशं नीयन्ते, यथा मेघा वातेन। यत्र धर्मपुत्रः राजा, भीमः गदाधरः, कृष्णः गाण्डीवधारी, कृष्णः सखा च—तत्र कथं विपत्तिः? न कस्यापि इच्छानियमनं ज्ञेयम्, विचक्षणाः अपि, मनीषिणः अपि, तत्र मोहिताः। तस्मात्, भरतश्रेष्ठ, एष कालस्य विधानं मन्यस्व। एवं व्यवस्थिते त्वं, अनाथवत्, प्रजापालनं कुरु। एष एव भगवाञ्श्वयं, आदिनारायणः, यः वृष्णिषु आत्मानं गुह्ययन्, मायया लोकं मोहयन् विचरति। तस्य परमगुह्यशक्तिः, भगवान् शम्भुः, दिव्यर्षिः नारदः, भगवान् कपिलश्च जानन्ति।