यः इन्द्रियसुखेषु विमुक्तः सन् भगवतः भक्तियोगेन नित्यं शुद्धया भक्त्या सम्पूर्णमोक्षार्थं तं पूजयेत्। एवं उपदिष्टः स राजा भगवन्तं प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणम्य, तदनन्तरं भगवान् पदैः पावितं मधुवनं गतः। तपोवनं प्राप्ते तस्मिन्सुतः, महामुनिः अन्तःपुरं प्रविश्य, राज्ञा यथायोग्यं सत्कृतः, सुखासीनः तं समभाषत। नारदः उवाच—हे राजन्, किमर्थं दीर्घं चिन्तयन् उपविष्टः, तव मुखं शोकस्य कृते शुष्कम्? किं तव कामः वा धर्मः वा धनसमेतः न सम्पूर्णः? राजा उवाच—हे ब्राह्मण, मम पुत्रः, पञ्चवर्षीयः बालः, क्रूरहृदया स्त्रिया सह मातया वनं प्रेषितः; स महर्षिः। हे ब्राह्मण, स बालः वनमध्ये निर्बलः सन्, क्लान्तः, शयानः, क्षुधितः, तस्य कमलमुखं शुष्कं, सः किल श्वभिः न बाध्येत। हन्त, मम दीनता पश्य, स्त्रिया विजितः, स निर्दोषः, स्नेहात् मम गोदं आरोढुम् इच्छन्, मया न सत्कृतः—कथं पापोऽहम्! नारदः उवाच—हे जनपती, तव पुत्रस्य देवैः रक्षितस्य विषये मा शुचः। तस्य महत्त्वं न जानन्, तं विलपसि, तस्य कीर्ति जगति प्रसृत्य भविष्यति। स राजन्, यं कृत्यं लोकपालैः अपि दुष्करं, तत् कृत्वा तव महतीं कीर्तिं शीघ्रं प्राप्स्यति। मैत्रेयः उवाच—एवं दिव्यस्य मुनेश्च वचनं श्रुत्वा, भूमिपः राज्यसंपदं त्यक्त्वा केवलं पुत्रं चिन्तयामास। तत्र, यथाविधि शुद्धः अभिषिक्तः स रात्रिं व्रतम् आचरन्, मनः संनियतं कृत्वा भगवत्सेवां यथोपदेशं अकरोत्। त्रिरात्रान्ते कदलीफलैः बदरैः च जीवन्, मासं यथाशक्ति हरिं पूजयामास। द्वितीयमासे षष्ठेऽहनि पतितपत्रैः तृणैः च भोजनं कृत्वा भगवतः पूजनं अकरोत्। तृतीयमासे नवमेऽहनि केवलं जलं पीत्वा, ध्याननिष्ठः भगवन्तं उपससाद। चतुर्थमासे द्वादशेऽहनि वायुभोजी सन्, प्राणं जित्वा, भगवदध्यानं अकरोत्। पञ्चमे मासे, प्राणं संयम्य, एकपादेन स्थित्वा, स्तम्भवत् अचलः, परमात्मनि ध्यानं अकरोत्। सर्वतः मनः प्रत्याहृत्य हृदि, यत्र भूतानि इन्द्रियाणि च स्थितानि, तत्र भगवद्रूपे ध्यानं कृत्वा अन्यं न पश्यति। स परमात्मानं, प्रकृतिमहाभूताधारं, सर्वाधारं, धृत्वा त्रिलोक्याः कम्पनं अकरोत्। स राजपुत्रः एकपादेन स्थितः, तस्य पादाङ्गुष्ठेन भूमिः यत्र तत्र नम्रता, यथा गजस्य उपस्थः तेन। स विश्वात्मनि ध्याननिष्ठः, इन्द्रियद्वाराणि संनियच्छन्, त्रैलोक्यं लोकपालाः च, पीडिताः, श्वासरहिताः, हरिं शरणं जग्मुः। देवाः ऊचुः—हे भगवन्, सर्वेषु चराचरेषु तव आश्रयेषु, एतादृशः प्राणसंयमः न ज्ञातः। अस्माकं क्लेशात् विमोचनं कुरु, त्वं परमाश्रयः। श्रीभगवान् उवाच—मा भैष्ट। अहं तं बालं तपोव्रतं त्याजयिष्यामि। स्वं स्वं लोकं गच्छत। तस्य मम योगेन, तव प्राणः संयतः, हे उत्तानपादपुत्राः। सूतः उवाच—एवं प्रजासु पीडाभयं दृष्ट्वा, धर्मं सर्वं ज्ञातुम् इच्छन्, स देवव्रतस्य शयानस्थानं अगच्छत्। तस्मिन्नेव काले, तस्य भ्रातृभिः, सुवर्णाभूषिताश्वैः रथैः सह, व्यासः, धौम्यः, अन्ये ऋषयः च तं अनुवर्तन्त। श्रीभगवान् धनञ्जयेन सह रथमारूढः, तेषु मध्ये राजा कुबेरवत् यक्षेषु शोभते। भीष्मं भूमौ पतितं दृष्ट्वा, स्वर्गात् पतितं देवमिव, पाण्डवाः, अनुयायिनः, चक्रधारिणं सह, तं प्रणम्य। तत्र, ब्राह्मणेषु श्रेष्ठाः, दिव्यर्षयः, राजर्षयः, भरतानां प्रमुखं द्रष्टुं समागच्छन्। पर्वतः, नारदः, धौम्यः, पूज्यः बादरायणः, बृहदश्वः, भारद्वाजः शिष्यैः सह, रेणुकापुत्रः च तत्र। वसिष्ठः, इन्द्रप्रमदः, त्रितः, गृत्समदः, असितः, कक्षीवान्, गौतमः, अत्रिः, कौशिकः, सुदर्शनः च तत्र। अन्ये ऋषयः अपि, ब्रह्मरतादयः, शिष्यैः सह आगच्छन्—कश्यपः, अंगिराः, अन्ये च। तान् समागतान् दृष्ट्वा, स वसुश्रेष्ठः, धर्मविद्, देशकालविभागज्ञः, तान् सत्कृतवान्। कृष्णं अपि, आत्मवैभवज्ञं, विश्वेश्वरं, हृदि स्थितं, मायया रूपं धारयन्तं, पूजयामास। पाण्डुपुत्रान्, विनीतान् स्नेहयुक्तान्, अश्रुपरिपूर्णनेत्रान्, संबोधितवान्। हन्त, कष्टं, अधर्मं, यत् धर्मपुत्राः, ब्राह्मणभक्ताः, धर्मनिष्ठाः, अच्युतभक्ताः, दुःखं भजन्ति, तदन्याय्यं। महाबली पाण्डुः गतः, कुन्ती बालैः सह विधवा, तव कृते पुनःपुनः दुःखं सहिता, मातवत्। यद् अप्रियं तव, तत् कालस्य कारणं मन्ये; जगत्, राजानः च, कालस्य अधीनम्, यथा मेघः वातेन चलितः। यत्र धर्मपुत्रः राजा, भीमः गदा धारयति, कृष्णः गाण्डीवम्, कृष्णः मित्रम्—कथं विपत्ति? राजन्, कोऽपि तस्य इच्छा न जानाति; विवेकिनः अपि तत्र मोहिताः, यथा विद्वांसः। अतः, भरतश्रेष्ठ, एतत् दैवव्यवस्थां विद्धि; एवं नियतं, अनाथः अपि सन्, त्वं प्रजापतिः प्रजाः पालय। एषः भगवानेव, आदिनारायणः, यः वृश्णिषु गूढः, मायया जगत् मोदयन् विचरति।