पूर्वं यथा भगवतः सेवा विविधा रूपेण सम्पन्ना, तस्याः सर्वाः विधयः मन्त्रेण प्रतिष्ठितं भगवद्-रूपं प्रति समर्पयितव्याः, हृदयं मन्त्रेण सञ्चालितं स्यात्। एवं शरीरं मनः वाचा च, हृदयात् उत्पन्नया भक्त्या सहितं भगवतः सेवा या क्रियते, तस्यैव भगवतः यथार्थं पूजनं भवति। ये पुरुषाः कपट-रहिताः भगवन् यथावत् पूजयन्ति, तेषां भगवान् भक्तिं वर्धयति, तेषां परमं श्रेयः ददाति, यत् सामान्य-कर्तव्यैः न लभ्यते। यः पुरुषः इन्द्रिय-सुखेभ्यः विरक्तः स्यात्, सः भगवतः अनवरतं, सात्त्विकं भक्तियोगेन पूजनं कुर्यात्, पूर्ण-मुक्तये। एवं उपदिष्टः सः राजकुमारः भगवतः पदाभ्यां पावितं माधुवनं प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणम्य तत्र अगच्छत्। तस्मिन तपोवनं गत्वा, मुनिः अन्तःपुरे प्रवेश्य, राज्ञा यथावत् सत्कृतः, सुखासीनः तं समभाषत। नारदः अब्रवीत्—"राजन्, किम् त्वं दीर्घं चिन्तायाम् उपविशसि, तव मुखं शोकात् शुष्कम्? किम् तव कामो वा धर्मः वा, धन-संयुक्तः, न सम्पूर्णः?" राजा अब्रवीत्—"ब्राह्मण, मम पुत्रः, पञ्चवर्षीयः बालः, तस्य मातया सह, क्रूर-हृदया स्त्रिया वनवासितः; सः महान् ऋषिः। हे ब्राह्मण, सः वनमध्ये असहायः, श्वा न तं बालं क्लिश्नातु—श्रमितः, शयानः, क्षुधार्तः, तस्य कमल-मुखं शुष्कम्। हन्त, मम दैन्यं पश्य, स्त्रिया जितः! स्नेहात् मम गोदाम् आरोढुम् इच्छन्, तं निर्दोषं न स्वागतवान्—कथम् अधमः अहम्!" नारदः अब्रवीत्—"जनपती, पुत्रस्य दुःखं मा कुरु; देवैः रक्षितः सः। तस्य महत्त्वं न जानन्, त्वं शोकं करोति, यद्यपि तस्य कीर्तिः जगति प्रसारितव्या। लोकपालानाम् अपि दुष्करं कर्म कृत्वा, सः तव शीघ्रं महतीं कीर्तिं प्राप्तवान् भविष्यति।" मैत्रेयः उवाच—"एवं दिव्यस्य मुनेश्च वचनं श्रुत्वा, भूमिपतिः, राज-ऐश्वर्यं त्यक्त्वा, केवलं पुत्रं चिन्तयामास। तत्र, यथावत् अभिषिक्तः, शुद्धः, रात्रिं नियमेन व्यतीतवान्, चित्तं एकाग्रं कृत्वा, भगवत्-सेवां यथोपदेशं अकरोत्।" त्रिरात्रान्ते, ककोल-फलैः, बदी-फलैः जीवन्, मासं हरिं यथाशक्ति पूजयामास। द्वितीयमासे, षष्ठे षष्ठे दिवसे, पत्र-पात-तृणादिभिः खाद्यं कृत्वा, भगवन्तं पूजयामास। तृतीयमासे, नवमे नवमे दिवसे, केवलं जलं पानं कृत्वा, ध्याननिष्ठः भगवद्-समीपं गच्छत्। चतुर्थमासे, द्वादशे द्वादशे दिवसे, वायुनैव जीवन्, प्राणं निगृह्य, भगवद्-ध्यानं निरन्तरं अकरोत्। पञ्चमे मासे आगते, राजकुमारः प्राणं जित्वा, एकपदे स्थित्वा, स्तम्भवत्, परमात्मनि ध्यानं अकरोत्। सः सर्वतः मनः प्रत्याहृत्य, हृदयस्थे तत्त्वेन्द्रियस्थानि स्थिरयित्वा, भगवद्-रूपं एकाग्रचित्तः सन्दर्शयामास, अन्यत् किञ्चन न पश्यन्। सः भगवद्-धारणं कृत्वा, आद्य-प्रकृत्याः महाभूतानां च अधारं, त्रैलोक्यस्य आधारं, जगत् कम्पितम् अभवत्। सः राजकुमारः एकपदे स्थितः, तस्य पादाङ्गुष्ठेन भूमिः यत्र यत्र तिष्ठति, तत्र तत्र वक्रा अभवत्, यथा हस्तिनः स्थलम् भारात् वक्रं भवति। सः विश्वात्मनि ध्यानं कृत्वा, इन्द्रिय-द्वारं निरुद्ध्य, अचल-चित्तः, लोकाः लोकपालाश्च, पीडिताः, श्वास-रहिताः, हरेः शरणं गच्छन्। देवाः अब्रुवन्—"भगवन्, सर्वेषु प्राणिनाम्, चर-अचराणाम्, यत्र तव निवासः, तादृशं प्राण-निग्रहं न जानिम। कृपया अस्माकं क्लेशात् विमोचय; त्वं परमं शरणम्।" भगवान् अब्रवीत्—"मा भैष्ठ, अहम् बालं तपः-निवृत्तिं करिष्यामि। स्वं स्वं लोकं गच्छत; तस्य मम संयोगात् भवतां प्राणः निगृहीतः, हे उत्तानपाद-पुत्राः।" सूतः उवाच—"एवं स्वजनान् पीडयितुं भीतः, सर्वधर्मं ज्ञातुम् इच्छन्, सः तत्र अगच्छत् यत्र देवव्रतः शयानः। तस्मिन् काले, सर्वे भ्रातरः, सुवर्ण-शृङ्गारित-अश्वैः, रथैः अनुगच्छन्; व्यासः, धौम्यः, अन्ये ऋषयः च। भगवद्-धनञ्जयेन सह, भगवान् रथेन आगच्छत्; तेषु मध्ये राजा कुबेरः यक्षेषु इव दीप्तवान्। भीष्मं भूमौ पतितं दृष्ट्वा, दिवः पतितं देवं इव, पाण्डवाः, अनुयायिनः, चक्रधरः च, तं प्रणम्य। तत्र, ब्राह्मणेषु श्रेष्ठाः, दिव्य-मुनिषु अग्र्याः, राजर्षयः च, भरतानां नायकं द्रष्टुं समागताः। पर्वतः, नारदः, धौम्यः, श्रीमान् बदरायणः, बृहदश्वः, भारद्वाजः शिष्यैः सह, रेणुकात्मा च। वसिष्ठः, इन्द्रप्रमदः, त्रितः, गृत्समदः, असितः, कक्षीवान्, गौतमः, अत्रिः, कौशिकः, सुदर्शनः च। अन्ये मुनयः, ब्रह्मरातः इत्यादयः, शिष्यैः सह, कश्यपः, अंगिराः च आगच्छन्। भीष्मः तान् समागतान् दृष्ट्वा, पुण्यात्मान्, धर्मज्ञः, देश-काल-भेदं जानन्, तान् सत्कृतवान्। भगवतः कृष्णस्य, स्व-ऐश्वर्यं जानन्, सर्वलोकनाथस्य, हृदयस्थस्य, मायया रूपं धृतस्य, तं अपि पूजयामास। पाण्डुपुत्रान्, विनीतान्, प्रेम्णा उपविष्टान्, अश्रु-पूरित-नेत्रान्, स्नेहात् सम्बोधितवान्। "हन्त, कष्टं, अन्यायम्—धर्मपुत्राः, दुःखिताः, ब्राह्मण-भक्ताः, धर्मनिष्ठाः, अच्युत-भक्ताः, दुःखं नर्हन्ति, दुःखेन जीवितुं नर्हन्ति। पाण्डु-वीरः गतः, कुन्ती बालकान् सहित्या, विधवा, तव कृते पुनः पुनः क्लेशं सहिता, मातरं इव। सर्वं अप्रियम् तव कालात् उत्पन्नं मन्ये; लोकः, नृपः, कालस्य वशे, यथा मेघः वातेन संचालितः। यत्र धर्मपुत्रः राजा, भीमः गदा-धारी, कृष्णः गाण्डीव-धारी, कृष्णः तव मित्रम्—तत्र कथं आपद्?