मुनिः स्वात्मन्यवस्थितः, शमदमोपेतः, यदा पृथिव्यादिभिरुपचितां देवप्रतिमां लभते, तदा तां यथाविधि पूजयेत्। तस्य पूजनकाले भगवतः स्तुतिपदेषु गीयमानस्य, स्वेच्छया विचित्रकर्मणः, स्वमायया हृदि स्थितस्य ध्यानं कार्यम्। पूर्वं यानि यानि भगवत्सेवाविधानानि कृतानि, तानि सर्वाणि मन्त्रेण प्रतिष्ठिताय भगवत्स्वरूपाय, मन्त्रे हृदयं न्यस्य, समर्पयेत्। एवं शरीरवाङ्मनसैः, हृदयसमुत्थया भक्त्या च, भगवतः सेवा यथार्थतया सम्पद्यते। ये मनुष्याः निष्कपटाः, भगवत्सम्पूजनं सम्यगाचरन्ति, तेषां प्रभुः भक्ति-पदम् वर्धयति, तेषां चाभीष्टं परं श्रेयः ददाति, यत् साधारणकर्मभिः न लभ्यते। इन्द्रियसुखेषु विरक्तः, सततं भक्तियोगेन भगवन्तं निष्कलुषया भक्त्या पूजयेत्, पूर्णमुक्तये। एवं सम्यगुपदिष्टः स राजपुत्रः प्रदक्षिणं कृत्वा, प्रणम्य, भगवच्छरणचिह्नैः पावितं मधुवनं जगाम। तत्र तपोवनं गत्वा, मुनिः अन्तःपुरं प्रविश्य, राज्ञा यथोचितं सत्कृत्य, सुखासीनः तं सम्बोधितवान्। नारदः उवाच—"राजन्, किं त्वं दीर्घं चिन्तयन् उपविष्टः, दुःखशोषितवदनः? किं वा, कामो धर्मो वा, वित्तसमेतः, न सम्पद्यते?" राजा उवाच—"ब्राह्मण, मम पुत्रः पञ्चवर्षीयः, तामसीया स्त्रिया सह मातरं वनं नीतः, तु महान् ऋषिः। स बालः अनाथः, क्लान्तः, क्षुधार्तः, शयानः, कुसुममुखः, कच्चित् वृकैरपि न पीड्यते। अहो, मम दैन्यं पश्य, स्त्रियैः जितोऽस्मि! स निर्दोषः स्नेहात् मम अङ्कं समारुं इच्छन्, मया नाभ्यागतः—कथमेतद् अधमत्वम्!" नारद उवाच—"जनपते, पुत्रस्य ते शोकं मा कृथाः, देवैः संरक्षितः सः। तव पुत्रस्य महात्मानं न जानन्, त्वं शोचसि, यद्यपि तस्य कीर्तिः जगति व्याप्ता भविष्यति। देवर्षिभिः अपि दुर्निवार्यं कर्म कृत्वा, सः शीघ्रं ते महतीं कीर्तिं दास्यति।" मैत्रेय उवाच—एवं दिव्यवचो निशम्य, भूमिपतिः राजलक्ष्मीमपि अवज्ञाय, पुत्रमेव चिन्तयामास। सः तत्र शुद्धीकृतः, रात्रिं यथाविधि उपोष्य, एकाग्रचित्तः भगवत्सेवानुष्ठानं चकार। त्रिरात्रान्ते बिल्वबदरीफलैः जीवन्, मासमेकं यथाशक्ति हरिं पूजयामास। द्वितीये मासे षष्ठेऽह्नि पतितपर्णतृणाद्यन्नं कृत्वा, भगवत्सेवा चकार। तृतीये मासे नवमेऽह्नि केवलं जलं पित्वा, ध्याननिष्ठः श्रीभगवन्तमुपससाद। चतुर्थे मासे द्वादशमेऽह्नि वायुभोजनः, प्राणजयेन भगवद्भावनां संवर्धयामास। पञ्चमे मासि, प्राणेन्द्रियविजयी, एकपादस्थितः, अचलः स्तम्भवत् परं ब्रह्म ध्यानमगात्। सर्वतः चित्तं संहृत्य, हृदि स्थाने, यत्र भूतानि इन्द्रियाणि च, भगवत्स्वरूपं ध्यानावस्थितः, अन्यन्न पश्यन्। स यदा आदिप्रकृतिप्रभुं, महाभूताधारं, त्रैलोक्यसंश्रयम्, हृदि धारयामास, तदा त्रिलोक्यं कम्पितम् अभवत्। स राजपुत्रः एकपादस्थितः, महतोऽङ्गुष्ठेन भूमिं पीडयन्, यत्र स्थितः तत्रैव पृथिवी गजपीठवद् नम्राभवत्। सर्वेन्द्रियद्वाराणि संवृत्य, अचञ्चलधिया जगदात्मानं चिन्तयन्, लोकपालाः अपि क्लेशेन श्वासरुद्धाः, हरिं शरणं जग्मुः। ते देवाः ऊचुः—"भगवन्, न वयं जानिमः, एषः प्राणनिग्रहः सर्वेषां चराचराणां तव वासभूमिषु दृश्यते। अस्माकं क्लेशात् मोक्षं देहि, त्वां शरणं प्राप्ताः स्म, उत्तानपादात्मजाः।" भगवानुवाच—"मा बिभीत, अहं तं बालकं तपसः विरमयिष्यामि। स्वधामानि प्रतियात। यद् एषः मयि संयुज्य, तदा वः प्राणनिग्रहः अभवत्।" सूत उवाच—एवं सः, प्रजाभयात् धर्मं च ज्ञातुम् इच्छन्, देवव्रतस्य शयानस्थानं जगाम। तत्र तस्य भ्रातरः स्वर्णकञ्चुकयुक्तैः अश्वैः रथैः सहान्वयन्, व्यासधौम्यादयः मुनयश्च। श्रीभगवानपि धनञ्जयेन सह रथमारुह्य, तत्र राजा यक्षपतिरिव बभौ। भीष्मं भूमौ पतितं, स्वर्गात् पतितमिव देवम्, पाण्डवाः सानुग्रहाः चक्रपाणिना सह प्रणेमुः। तत्र ब्राह्मणर्षयः, दिव्यर्षयः, राजर्षयः, सर्वे भारतश्रेष्ठं द्रष्टुं समागताः। पर्वतनारदधौम्यबदरिकाश्च, बृहदश्वभारद्वाजशिष्यसमेता, रेणुकात्मजः च तत्र। वसिष्ठेन्द्रप्रमदत्रितगृत्समदासितकक्षीवन्गौतमात्रिकौशिकसुदर्शनाश्च। अन्ये च ब्रह्मरथादयः शिष्यैः सहिताः, कश्यपाङ्गिरसादयश्च, तत्र समागताः। तेषां समागतानां स भाग्यवान् वसूनां श्रेष्ठः, धर्मज्ञः, देशकालविभागविद्, तान् सम्यक् पूजयामास। सः स्वमायया स्वरूपं धारयन्, हृदि स्थितः, विश्वेश्वरः कृष्णः तत्रोपविष्टः, तं अपि पूजयामास। पाण्डुपुत्रान्, विनयसम्पन्नान्, स्नेहबद्धनेत्रान्, उपविष्टान् सः भीष्मः इदं वचनमब्रवीत्— "हा, किमिदं दुःखमधर्ममपि, युष्मान् धर्मपुत्रान्, ब्राह्मणसेविनः, धर्मनिष्ठान्, अच्युतभक्तान्, क्लेशः न शोभते, नापि दुःखजीवनम्। पाण्डुना वीर्यशालिना दिवंगते, कुन्ती विधवा बालकैः सह, बहुशः कष्टानि सहमाना, पुत्रवत् युष्मान् पालयतीति।