यथा पङ्केन पङ्किलं जलं न शुद्ध्यति, नापि सुरया सुरापाङ्किलं शुद्ध्यति, तथा एकेन एव प्राणिवधेनेष्टा यज्ञाः तं पापं न शुद्धयन्ति। तस्मात्, हे राजन्, परमं गुह्यं मन्त्रं शृणु, यं सप्तरात्रं जपन् पुरुषः खेचराणां दर्शनं प्राप्नोति। ॐ नमो भगवते वासुदेवाय इति मन्त्रेण, यो विद्वान् देशकालविज्ञः, विविधैः द्रव्यैः सम्यक् भगवत् पूजनं कुर्यात्। शुद्धोदकेन, पुष्पैः, वनमूलैः, फलैः, नवपल्लवैः, नवान्नवस्त्रैः, विशेषतः तुलसीदलैः भगवन्तं सम्पूजयेत्। मृत्तिकाजलेन वा अन्येन वा द्रव्येण भगवतः मूर्तिम् आनीय, संयतः शान्तः अल्पभाषी, अल्पाहारी च मुनिः तां सम्यक् पूजयेत्। स्तुतिभिः स्तूयमानः भगवान् स्वमायया स्वेच्छया च प्राकट्यं करोति; तं हृदि स्थितं चिन्तयेत्। यद् यद् पूर्वं भगवतः सेवा कृता, तत् सर्वं मन्त्रस्थाय भगवत्स्वरूपाय, मन्त्रे मनः समाहित्य, समर्पयेत्। एवं शरीरमनसोवाचा हृदयसमुत्थया भक्त्या च भगवतः सेवा या क्रियते, सा एव साक्षात् पूजा भवति। ये मनुष्याः निष्कपटाः सम्यक् पूजां कुर्वन्ति, तेषां भगवाञ् भक्ति-वृद्धिं करोति, तच्च परमं श्रेयः ददाति, यत् कर्मणां साधारणैः न लभ्यते। इन्द्रियसुखेषु अनासक्तः जनः, अनन्यया भक्त्या योगेन, भगवन्तं सततं पूजयेत्, मोक्षार्थम्। एवं उपदिष्टः स राजा प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणम्य, श्रीमद् मधुवनं जगाम, यत्र भगवत्पादैः भूमिः पाविता। तत्र तपोवनं गत्वा, स मुनिः अन्तःपुरं प्रविश्य, राज्ञा सम्यक् सत्कृतः, सुखासीनः तस्मै वाक्यं प्रोवाच। नारदः उवाच— हे राजन्, किमर्थं त्वं दीर्घं चिन्तयन् उपविशसि, तव मुखं शोकविशुष्कं दृश्यते? किं तव कामः वा धर्मः वा अर्थेन सह न सम्पद्यते? राजा उवाच— हे ब्राह्मण, मम पुत्रः, पञ्चवर्षीयः बालः, क्रूरहृदया स्त्रिया सह मातरं वनं नीतः, स महात्मा मुनिः। हे ब्राह्मण, स बालः अनाथः वनमध्ये क्लान्तः, शयानः, क्षुधार्तः, तस्य कमलवदनं शुष्यति, तं भल्लूकाः मा हिंस्युः। हा, मम दैन्यं पश्य, स्त्रिया जितः! स निरपराधः स्नेहेन मम अङ्कं आरोढुम् इच्छन्, मया न स्वागतः; अहं निन्दनीयः। नारदः उवाच— हे प्रजापते, पुत्रस्य विषये मा शुचः। देवैः सः रक्षितः। तस्य महिमानं न जानन् त्वं शोचसि, यः ख्यातिं लोके प्राप्स्यति। स राजा, येन कर्मणा लोकपालैरपि दुर्लभं कृतं, स शीघ्रं तव ख्यातिं महतीं करिष्यति। मैत्रेय उवाच— एवं दिव्यर्षिणा उक्त्वा, स भूमिपतिः, राजवैभवं त्यक्त्वा, केवलं पुत्रं चिन्तयन् स्थितः। तत्र सः, सम्यग् अभिषिक्तः शुद्धः च, रात्रिं व्रतेन यापयन्, एकचित्तः, भगवतः उपदेशानुसारं तं पुरुषोत्तमं सेवितवान्। त्रिरात्रान्ते कोविदारजुजुबिफलभोजनं कृत्वा, मासं यथाशक्ति हरिं पूजयामास। द्वितीयमासे षष्ठमे दिने पतितपत्रतृणादिभिः भोजनं कृत्वा, बालः भगवतः पूजनं चकार। तृतीयमासे नवमे दिने केवलं जलं पीत्वा, ध्यानसमाहितः भगवन्तं उपससार। चतुर्थमासे द्वादशमे दिने वायुभक्षः प्राणजयेन सह, भगवदध्यानं चकार। पञ्चमे मासे, प्राणजये प्राप्ते, स राजपुत्रः एकपदे स्थित्वा, स्थाणुवत् अचलः, परब्रह्मणि मनः निवेश्य, तिष्ठति स्म। सर्वतः मनः निवर्त्य, हृदि, यत्र भूतानि इन्द्रियाणि च स्थितानि, तत्र भगवत्स्वरूपं चिन्तयन्, अन्यं किंचिदपि न पश्यति। एवं सः, आदिप्रकृतिमहाभूताधारं परमात्मानं धारयन्, त्रयः लोका कम्पिताः। स बालः एकपदे स्थितः, पृथिवी तस्य अङ्गुष्ठेन पीडिता, यत्र यत्र स स्थितः, तत्र तत्र वारणस्थलवत् भूमिः नम्राभवत्। सर्वेन्द्रियद्वाराणि संवृत्य, दृढध्यानसमाहितः, विश्वात्मानं चिन्तयन्, लोकपालाः अपि क्लिश्यमानाः, प्राणरुद्धाः, हरिं शरणं जग्मुः। देवा ऊचुः— हे भगवन्, सर्वेषां चराचरभूतानां मध्ये एवं प्राणसंयमं न जानिमहि, यत्र त्वमेव धाम। अस्माकं क्लेशात् मोक्षं देहि, त्वं शरणं गताः स्म। भगवान् उवाच— मा भैष्ट। अहं तं बालं तपसः निवर्तयिष्यामि। स्वस्थानं याथ। मयि तस्य संयोगात् एव, हे उत्तानपादसुताः, युष्माकं प्राणः संयतः। सूतः उवाच— एवं सः, प्रजाहिते भयात्, सर्वधर्मान् ज्ञातुम् इच्छन्, यत्र देवव्रतः शयानः, तत्र जगाम। तस्मिन् काले, तस्य भ्रातरः, सुवर्णभूषिताश्वयुक्तरथैः, व्यास, धौम्यादयः ऋषयः च, सर्वे अन्वगच्छन्। भगवान् अपि धनञ्जयेन सह रथे आरूढः, तेषु मध्ये राजा यक्षपतिरिव बभौ। भीष्मं भूमौ पतितं दृष्ट्वा, स्वर्गात् पतितमिव देवम्, पाण्डवाः, अनुयायिनः, चक्रधरः च, तं प्रणेमुः। तत्र सर्वे ब्राह्मणर्षयः, दिव्यर्षयः, राजर्षयः च, भारतश्रेष्ठं द्रष्टुं समागताः। पर्वतः, नारदः, धौम्यः, श्रीबादरायणः, बृहदश्वः, भरद्वाजः शिष्यैः सह, रेणुकासुतः च तत्र आसन्। वसिष्ठः, इन्द्रप्रमदः, त्रितः, गृत्समदः, असितः, कक्षीवान्, गौतमः, अत्रिः, कौशिकः, सुदर्शनः च तत्र उपस्थिताः। अन्ये अपि ऋषयः, हे ब्रह्मन्, शुद्धहृदयाः, ब्रह्मरातादयः, शिष्यैः सह, कश्यपः, अङ्गिराः च आगच्छन्। ततः, तान् समागतान् विज्ञाय, स भाग्यशाली वसुष्रेष्ठः, धर्मविद्, देशकालविभागज्ञः, तान् सम्यक् पूजयामास।