स पाण्डवः कृष्णेन स्नेहपूर्वकं सुभद्रां विसृज्य हस्तिनापुरं प्रविष्टः। स्वपुरं प्रस्थानाय सन्नद्धः सत्रियः सह गच्छन्, प्रेम्णा राज्ञा निवारितः। यद्यपि व्यासादिभिः मुनिभिः, अद्भुतकर्मणा श्रीकृष्णेन च, इतिहासैश्च उपदिष्टः, न तु स दुःखात्ययेन्मनसि स्थितः, मोहग्रस्तः सन् न बुबुधे। धर्मपुत्रः राजा स्वमित्रघातं चिन्तयन्, मोहस्नेहसमाविष्टचित्तः, सामान्यजनवद्वचः ब्राह्मणान् उवाच। “हन्त, पश्यत मे मूढत्वं, दुर्गृहीतं हृदि पापके। परदेहस्य कृते अहं बहूनां सेनानां विनाशकृत्। यद्यपि दशसहस्रशः कल्पान् नरकात् विमुक्तोऽपि स्याम्, बालब्राह्मणमित्रबन्धुपितृभ्रातृगुरूणां हिंसापापात् न मोच्ये। धर्मयुद्धे रिपूणां वधः प्रजापालनाय नृपस्य दोषो न स्यात् इति आज्ञा श्रूयते, तथापि मे बुद्धिः न प्रवर्तते। गृहस्थकर्मणा स्त्रीणां स्वजनवधोत्थं वैरं यदिह जातं, तत् न शमयितुं शक्नोमि। यथा पङ्केन पङ्किलं जलं न शुध्येत, सुरया सुरामलं न नश्येत, तथा प्राणिवधेनेको यज्ञैः न शुद्ध्यति।” ततः स सूतपुत्रं प्राह— “राजन्, श्रुणु परं गुह्यं मन्त्रं, यस्य जपात् सप्तरात्रं खेचरदर्शनं सिध्यति। ॐ नमो भगवते वासुदेवाय इति मन्त्रेण, योग्यद्रव्यैः, देशकालविज्ञः, भक्त्या पूजां कुर्यात्। शुद्धोदकेन, पुष्पैः, कन्दफलैः, नवपल्लवैः, वस्त्रैश्च, विशेषतः तुलसीदलेन, भगवन्तं पूजयेत्। पृथिव्यादिद्रव्यनिर्मितां मूर्तिं लभित्वा, जितेन्द्रियः, शान्तः, मिताहारः, मौनी, तां पूजयेत्। भगवतः स्तुतिप्रवणैः श्लोकैः स्तुतस्य, स भगवान् स्वमायया, स्वेच्छया च, प्रकट्यते; तं हृदि सन्निहितं ध्यायेत्। पूर्वं यानि भगवतः सेवाकर्माणि कृतानि, तानि मन्त्रप्रतिष्ठितायां मूर्तौ, मन्त्रे मनसा संलग्नः, समर्पयेत्। एवं शरीरमनःवाक्कृत्या, हृदयसमुत्थया भक्त्या च, भगवतः सेवा या क्रियते, सा एव यथार्थपूजा। ये च मानवाः निष्कपटाः सम्यग्देवपूजां कुर्वन्ति, तेषां भगवान् भक्ति-वृद्धिं, परमं श्रेयः च, यद् कर्मणा न लभ्यते, ददाति। इन्द्रियनिष्क्रियः सततं भक्तियोगेन, अनन्यचेताः, सदा भगवन्तं पूजयेत्, मोक्षार्थम्।” एवं उपदिष्टः स राजपुत्रः प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणम्य, श्रीमन्मधुवनं ययौ, यत्र भगवदङ्घ्रिपदैरधिष्ठितं क्षेत्रम्। स तत्र तपोवनं प्राप्य, मुनिः अन्तःपुरं प्रविश्य, राज्ञा सम्यगर्चितः, सुखासीनः, तं प्रवक्तुम् आरब्धवान्। नारद उवाच— “राजन्, किं त्वं दीर्घं चिन्तयन्, शुष्कवदनः, उपविशसि? किं वा कामः धर्मो वा, धनसमेतः, न सम्पद्यते?” राजा उवाच— “ब्राह्मण, मम पुत्रः पञ्चवर्षीयः बालः, तामसा स्त्रिया सह वनं प्रेषितः; स महर्षिः। तं निर्बलमरण्ये वसन्तं, श्वापदैः न बाध्येत, इति मे चिन्ता। श्रान्तं शयानं, क्षुधार्तं, कमलमुखं कृशं दृष्ट्वा, दुःखितोऽस्मि। हन्त, स्त्रीवशः कष्टमिदं, यदहम् अज्ञातं तं बालं, स्नेहात् अङ्कमारोहन्तं, न आलिङ्गितवान्, अधमः सञ्जातः।” नारद उवाच— “नृपते, पुत्रं प्रति मा शोचः; देवैः संरक्षितः सः। तस्य महिमानं न जानासि, यः ख्यातिं जगति प्राप्स्यति। यद् देवैरपि दुष्करं कर्म कृतवान्, शीघ्रं स ते महतीं कीर्तिं लप्स्यते।” मैत्रेय उवाच— “एवं देवर्षिवचनं श्रुत्वा, भूमिपालः राजवैभवं परित्यज्य, पुत्रमेव चिन्तयामास। तत्र स्नात्वा शुद्धचित्तः, रात्रिं नियमेन यापयन्, भगवत्पदनुस्मरणं चकार। त्रिरात्रान्ते बिल्वबदरफलैः जीवन्, मासमेकं यथाशक्ति हरिं पूजयामास। द्वितीये मासि, षष्ठे षष्ठे दिने, पतितपत्रतृणादिभिः आहारं कृत्वा, हरिं पूजयामास। तृतीयमासे, नवमे नवमे दिने, केवलं जलाशनः सन्, समाधिना भगवन्तं चित्ते स्थापयामास। चतुर्थे मासि, द्वादशे द्वादशे दिने, वायुभक्षः, प्राणजयेन, भगवद्ध्यानं चकार। पञ्चमे मासि, एकपादस्थितः, प्राणजयेन, स्तम्भवत् आत्मानं परमात्मनि निरुद्ध्य, ध्यायन् स्थितः। स सर्वतः चित्तं निवर्त्य, हृदयदेशे, यत्र भूतानिन्द्रियाणि स्थितानि, भगवत्स्वरूपं ध्यायन्, अन्यन्न न पश्यन्। स यदा आदिप्रकृतिमहाभूताधारं जगदाधारं भगवन्तं धारयामास, त्रयः लोका कम्पिताः। एकपादस्थितस्य तस्य राजपुत्रस्य, महापादाङ्गुलिना भूमिः यत्र तत्र नम्रता ययौ, यथा नागस्य ककुदम्। स सर्वेन्द्रियद्वाराणि संवृत्य, अचलध्यानसमाहितः, विश्वात्मानं पश्यन्, लोकपालान् च, त्रैलोक्यं च, पीडितं, प्राणहीनं च, हरिं शरणं जग्मुः। देवा ऊचुः— “भगवन्, एतादृशी प्राणसंयमना न ज्ञायते सर्वेषु प्राणिषु, चराचरेषु, यस्य त्वं धाम। अस्माकं क्लेशात् विमोचनं कुरु; त्वमेव शरणं प्रपन्नाः स्मः।” भगवानुवाच— “मा भैष्ट; अहं तं बालं तपसः निवर्तयिष्यामि। स्वधामानि प्रतियात; मयि संयोगात् एव वः प्राणसंयमो जातः, हे उत्तानपादसुताः।” सूत उवाच— “एवं सः, प्रजाहिंसाभयात्, सर्वधर्मज्ञानाय, देवव्रतशय्यां जगाम। तस्य तदा भ्रातरः सर्वे, सुवर्णकाञ्चनरथैः, व्यासधौम्यादिमुनयः च, तं अन्वगच्छन्।” इति कथा।