प्रथा भगवतः मधुसूदनस्य समीपे प्रार्थयामास — "भगवन्, यथा गङ्गानदी समुद्रं प्रति अविच्छिन्नया धारा वहति, तथा मम मनः अन्यस्मिन् विषये अपि अनासक्तं सदा त्वयि एव अनन्यभावेन प्रेम्णा वहतु।" सा पुनः श्रीकृष्णं — कृष्णमित्रं, वृष्णीनां प्रमुखं, अधर्मनाशकं, राजवंशेषु वह्निस्वरूपं, मोक्षदायकशक्तिमन्तं, गोविन्दं, गवां ब्राह्मणानां देवानां च क्लेशकृच्छ्रनिवारणं, योगाधीश्वरं, सर्वशिक्षकं — प्रणम्य प्रार्थयामास। एवं प्रार्थिता सा भगवतः वैकुण्ठस्य शुभैः वचोभिः स्तुतिः श्रुत्वा भगवान् स्मितपूर्वकं मायया तां विमोहयन् सान्त्वनां दत्तवान्। ततोऽनन्तरं सः स्नेहपूर्वकं तां विदाय हस्तिनापुरं प्रविष्टवान्। स्वनगरं प्रति स्त्रीभिः सह गन्तुम् उद्यतः सन् स्नेहान्वितेन राज्ञा प्रतिरुद्धः अभवत्। यद्यपि व्यासेनान्यैः ऋषिभिः, अद्भुतकर्मणा कृष्णेन च, इतिहासैः च उपदिष्टः, सः राजा शोकवेगेन विवेकेन च बाधितः न अवबुद्धवान्। धर्मपुत्रः सः राजा स्वमित्रघातं चिन्तयन्, मोहवशात् संसारिणां मनुष्याणां यथा, दुःखेन व्याकुलचित्तः ब्राह्मणान् सम्बोधितवान्। सोऽब्रवीत् — "पश्यत मे दुरात्मनः मूढतां, यदन्यस्य देहस्य कृते अहं बहूनि सैन्यानि हत्वा पापं कृतवान्। यद्यपि दशसहस्रसहस्रवर्षाणि नरकात् विमुक्तो भवेत्, तथापि बालघ्नब्राह्मणघ्नमित्रबन्धुपितृभ्रातृगुरुघ्नपापात् न मोक्षो भविष्यति। राज्ञः प्रजापालनार्थं धर्मयुद्धे रिपूनां वधः पापं न स्यात्, तथापि एतेषां वचसां मम हृदि न विश्रामः। येषां स्त्रीणां बन्धवः मया हताः, तासां वैरं गृहिणां कृत्यैः उत्पन्नं, अहं तदपि न निवारयितुं समर्थः। यथा पङ्केन पङ्कमलं न शुद्ध्यति, सुरया सुरापापं न नश्यति, तथा एकेन जीवघातेन यज्ञैः पापं न नश्यति।" ततः ब्राह्मणः उक्तवान् — "राजन्, परमं रहस्यं मन्त्रं शृणु, यं सप्तरात्रं जपन्, आकाशचराणां दर्शनं लभते। ॐ नमो भगवते वासुदेवाय। अनेन मन्त्रेण ज्ञानी यथाकालं यथास्थानं च द्रव्यैः पूजां कुर्यात्। शुद्धोदकेन पुष्पैः, वनमूलैः, फलैः, नवपल्लवैः, नवान्नवस्त्रैः, विशेषतः तुलसीदलैः भगवतः पूजां कुर्यात्। पृथिव्यादिभिः यथासम्भवम् एकं मूर्तिं सम्प्राप्य, संयम्यात्मा शान्तः अल्पभाषी, अल्पाशनः, तां सम्पूजयेन्। स्तुत्यैः स्तवैः भगवतः स्तुतिः कुर्वन्, सः भगवान् स्वमायया आत्मानं प्रकटयति; तं हृदि स्थितं चिन्तयेत्। यानि पूर्वं भगवतः सेवा रूपाणि कृतानि, तानि मन्त्रस्थायै रूपाय समर्पयेत्, मन्त्रे चित्तं निवेश्य। एवं देहवाङ्मनसैः हृदयसमुत्थया भक्त्या भगवतः सेवा यदा क्रियते, तदा सः भगवतः यथार्थपूजा भवति। ये निष्कपटाः सम्यक् पूजां कुर्वन्ति, तेषां भगवान् भक्ति वर्धयति, तच्च परं श्रेयः ददाति, यत् सामान्यकर्मभिः न लभ्यते। इन्द्रियविषयेषु विरक्तः भक्तियोगेन सततं निष्कपटया भक्त्या तं पूजयेत्, मुक्त्यै।" एवं उपदिष्टः सः कुमारः प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणम्य, भगवान्निर्मितपदैः पवित्रं मधुवनं जगाम। सः तपोवनं गत्वा, स मुनिः अन्तरगृहं प्रविश्य, राज्ञा सम्यक् सत्कृतः, सुखासीनः तस्मै उवाच। नारदः उवाच — "राजन्, किं त्वं दीर्घं चिन्तयन् उपविशसि, शुष्कवदनः? किं तव कामो वा धर्मः वा अर्थेन सह न सम्पद्यते?" राजा उवाच — "ब्राह्मण, मम पुत्रः पञ्चवर्षीयः बालकः, क्रूरया स्त्रिया मातरं सहितः वनं प्रेषितः; सः महर्षिः। ब्राह्मण, सः अशक्तः अपि वने, नृशंसैः वृकैरपि न बाध्येत, क्षीणः, शयानः, क्षुधितः, कुमुदवदनः। हा, पश्य मे दैन्यं, स्त्रिया जितः! स्नेहान्वितः ममाङ्कं आरोढुमिच्छन्, तं निर्दोषं न स्वागतवान्, अहो धिक् मम नीचत्वम्!" नारदः उवाच — "जनपालक, पुत्रस्य ते शोकं मा कृथाः, स देवैः रक्षितः। तस्य महिमानं न जानन् त्वं शोचसि, स तव कीर्तिं जगति विस्तारयिष्यति। यत्कृत्यमपि त्रैलोक्यपालकैः दुष्करं, तत् कृत्वा सः शीघ्रं तव महतीं कीर्तिं साधयिष्यति।" मैत्रेय उवाच — "एवं दिव्यर्षेः वचनं श्रुत्वा, भूमिपतिः राज्यवैभवं तिरस्कृत्य, केवलं पुत्रं चिन्तयामास। तत्र स्नात्वा शुद्धः सः रात्रिं नियमेन व्यतीत्य, एकाग्रचित्तः भगवत्सेवां यथोपदिष्टं अकुरुत। त्रिरात्रान्ते बिल्वबदरफलाहारः मासमेकं हरिं पूजयामास। द्वितीयमासे षष्ठमे दिने पतितपत्रतृणादिभिः आहारं कृत्वा, प्रभुं पूजयामास। तृतीयमासे नवमे दिने केवलं जलाहारः सन्, ध्याननिष्ठः भगवानं उपासितवान्। चतुर्थे मासे द्वादशमे दिने वायुभोजनः, प्राणं संयम्य, भगवतः ध्यानं चकार। पञ्चमे मासे प्राणे जिते एकपदे स्थित्वा, निरचलः स्थाणुवत्, परमात्मनि मनः न्यस्य तिष्ठति स्म। सर्वतः मनः संहृत्य हृदि स्थिते तत्त्वेन्द्रियाश्रये भगवतो रूपे ध्यानं कृत्वा, अन्यन्न किञ्चिदपश्यत्। सः भगवान् कारणब्रह्मणि महाभूतेषु च स्थित्वा, जगतां आधारं समाहितचित्तः बिभ्रद्, त्रिलोक्यं कम्पितवान्। सः कुमारः एकपदे स्थितः, पृथिवीं पादाङ्गुष्ठेन पीडयन्, यत्र यत्र तिष्ठति, तत्र तत्र सा वृषभो यथा कुप्यति, तथा पृथिवी विकुर्वाणाभूत्। सः विश्वात्मानं ध्याननिष्ठः, इन्द्रियद्वारं रुद्ध्वा, स्थिरचित्तः, लोकपालानपि कम्पितान् कृत्वा, ते हरीं शरणं जग्मुः। देवा ऊचुः — "भगवन्, त्वमेव सर्वभूतानां स्थाणुचराणां च आश्रयः। एवं प्राणसंयमं न वयं जानिमहि। अस्माकं क्लेशं विमोचय, त्वमेव परायणम्।