अत्र तु, प्राप्तार्हणाभावात्, वृद्धावपि तौ न परित्यजन्ति; अल्पेनैव आत्मसन्तोषेन तौ विश्रान्तिमिव मन्ये। एवं स्थिते, भक्तिः पप्रच्छ—कथं पाण्डुपुत्रः परीक्षित् अपवित्रं कलिं स्थापयामास? कलियुगे समुपस्थिते धर्मसारः क्व गतः? सर्वदाऽपि करुणया हरिणा कथमधर्मः दृश्यते? ममायं संशयः वाक्यैः त्वया निवार्यताम्; तदा सुखिनी भविष्यामि। नारदः उवाच—यत् त्वया पृष्टं, वत्से, स्नेहेन शृणु; सर्वं ते कथयिष्यामि, भाग्यवती त्वं संशयो न नश्यति। यदा मुकुन्दः स्वधाम्नि प्रतिपद्य पृथिवीं त्यक्तवान्, तस्मात् प्रभृति कलिः समुपस्थितः, सर्वधर्ममार्गान् विघ्नयन्। राज्ञा दिशाविजये कृतमाने, दुःखितः कलिः दृष्टः; तेन शरणं प्रार्थितः, न तं हत्वा, मधुपशुः मधुहर्त्रा यथा, मया त्यक्तः। यद् तपसा योगेन ध्यानवाऽपि न लभ्यते, तत् केशवस्तुत्या कलौ सम्पूर्णं लभ्यते। कलिं सर्वत्र समं, साररहितं, असारमपि दृष्ट्वा, विष्णुरातः कलिं स्थापयामास, कलिजातानां सुखाय। पापकर्मणां प्रभावात् सर्वतः सारः अपगतः; भूमौ वस्तूनि तुषरूपेण बीजरहितानि केवलं दृश्यन्ते। ब्राह्मणैः भागवतधर्मः प्रतिगृहं प्रतिपुरुषं च प्रचारितः, किन्तु दक्षिणालोभेन, आख्यानसारः अपगतः। ये चातिपातकानि, बहूनि कुकृत्यानि कुर्वन्ति, नास्तिकाः, नरकनिवासिनश्च—तेऽपि तीर्थेषु वसन्ति, किन्तु तीर्थसारः नास्ति। ये च महाकामक्रोधलोभतृष्णया विक्षिप्तचित्ताः, तेऽपि तपः कुर्वन्ति, तथापि तपः सारः नश्यति। मनसः पराजयात्, लोभात्, दम्भात्, कुतर्काश्रयात्, शास्त्राध्ययनमात्रेणापि, ध्यानयोगफलम् नश्यति। पण्डिताः स्त्रीभिः सह महिषवत् रमन्ते, पुत्रोत्पादने कौशलवन्तः, मोक्षप्राप्तौ तु अकुशलाः। सर्वत्र, सम्प्रदायनायकेष्वपि, शुद्धवैष्णवत्वं न दृश्यते; तस्मात् तत्त्वसारः सर्वत्र नष्टः। एषा हि युगधर्मता; कः दोषयितुं शक्यः? अतः कमलनयनः भगवान् समीपस्थः सहेते। सूतः उवाच—एवं श्रुत्वा ते महदाश्चर्येण पूर्णाः; भक्तिः punar uvāca—'एतदपि शृणु, हे शौनक।' भक्तिरुवाच—देवर्षे, धन्यः त्वं, यः मम सौभाग्येन अत्र आगतः। सत्पुरुषदर्शनं लोके सर्वसिद्धिदं भवति। जय जय तस्मै, यस्य देहमायामूलम्, येनैकवाक्येन सर्वा वाणी सृज्यते! तस्य कृपया ध्रुवः नित्यमवस्थाम् अवाप्तवान्। ब्रह्मपुत्रं, सर्वमङ्गलपात्रं, नमामि। द्वितीयोऽध्यायः—श्रीमद्भागवतस्य माहात्म्यम्। भक्त्याः क्लेशविमोचनाय नारदस्य प्रयासः। नारदः उवाच—वत्से, किमर्थं व्यर्थं शोचसि, चिन्तया पीडिता? श्रीकृष्णपादपद्मं स्मर—शोकः तव अपगमिष्यति। स एव द्रौपदीं कौरवक्लेशात् उद्धृतवान्, गोपाङ्गनाश्च रक्षितवान्; सः कृष्णः इदानीं कुत्र गतः? त्वं तु, भक्ते, तस्मै प्राणादपि प्रियासि; यदा त्वं आह्वयसि, सः प्रभुः नीचगृहेऽपि आगच्छति। प्रथमेषु त्रिषु युगेषु, सत्यं ज्ञानं च, वैराग्यं च, मोक्षोपायाः; कलौ तु केवलं भक्त्या ब्रह्मसायुज्यं लभ्यते। एवं निर्णीय, चैतन्यः त्वां स्वभावसमां, श्रीरूपिणीं परमानन्दरूपां, कृष्णस्य प्रियतमां, सृष्टवान्। अञ्जलिपुटेन त्वया कदाचित् पृष्टं—'किं करवाणि?' तदा कृष्णः आज्ञापयत्—'मद्भक्तान् पोषय।' तया आज्ञया त्वया स्वीकृता, हरिः तुष्टः अभवत्; सः मुक्तिं दासीं कृतवान्, एते च द्वौ—ज्ञानं च वैराग्यं च। वैकुण्ठे त्वं निजरूपेण पोषयसि; पृथिव्यां भक्तपोषणाय छायारूपेण प्रकटसे। मुक्त्या, ज्ञानवैरेण सह त्वं पृथिवीं प्राप्तवती, कृतयुगादौ आरभ्य द्वापरान्ते यावत्, महोत्सवेन स्थित्वा। कलौ, मुक्तिः कुतर्कपीडिता नष्टा; तवाज्ञया सा शीघ्रं पुनरपि वैकुण्ठं प्रतिपेदे। मुक्तिः अत्र आगच्छति गच्छति च, यथा त्वया स्मर्यते; एते द्वौ, तव पुत्ररूपेण, तव पार्श्वे रक्षितौ। अस्मिन्नपि कलियुगे, तव पुत्रौ उपेक्षया दुर्बलौ वृद्धौ च जातौ; न त्वं शोच—अहं उपायं चिन्तयिष्यामि। सुन्दरी, नास्ति युगं कलिसमं; तस्मात् तस्मिन्युगे त्वां प्रतिगृहं प्रतिपुरुषं स्थापयिष्यामि। अन्यकर्माणि विसृज्य, महोत्सवान् प्राधान्यं दत्त्वा, तदा नाहं हरिं सेविष्ये, न च त्वां लोके प्रचारयिष्यामि। ये जनाः कलियुगे त्वया सह वसन्ति—पापिनोऽपि—ते कृष्णमन्दिरं निर्भयम् आगच्छन्ति। येषां हृदयं सदा भक्तिरूपेण प्रेम्णा पूर्णं, तान् अशुद्धाः न बाधन्ते, स्वप्नेऽपि न। न भूताः, न प्रेताः, न पिशाचाः, नापि असुराः, येषां चित्तं भक्तियुक्तं, तान् स्पर्शमात्रेणापि न बाधन्ते। न तपसा, न वेदैः, न ज्ञानकर्मभ्याम्, हरिः लभ्यते—केवलं भक्त्या; गोप्यः अस्य प्रमाणम्। सहस्रजन्मसु मानवेषु, भक्त्याः प्रेम उत्पद्यते; कलौ तु भक्त्या भक्त्या—भक्त्या कृष्णः साक्षात् प्रतीयते। ये भक्तिद्वेषिणः, ते त्रिषु लोकेषु पतन्ति; एकदा दुर्वासाः अपि भक्तनिन्दया दुःखमवाप्तः। व्रतानां पर्याप्तिः, तीर्थानां पर्याप्तिः, योगानां पर्याप्तिः, यज्ञानां पर्याप्तिः, ज्ञानचर्चायाः पर्याप्तिः—केवलं भक्त्या मोक्षः दत्तः।