कुन्ती देवी, भगवन्तं कृष्णं साक्षात् संप्रेक्ष्य, भावपूर्णया वाचा तमिदम् उवाच। अहम् त्वां कालं मन्ये, यस्य न आदि: न अन्त:, सर्वगतं समं सर्वेषु भूतेषु विचरन्तं, यस्मात् परस्परं द्वेषः उत्पद्यते। हे भगवन्, तव यथार्थसंकल्पं न कश्चन वेदितुं शक्नोति; तव लोकेषु विचेष्टितानि मानवानां मोहायैव भवन्ति; त्वं न कस्यापि प्रियः नाप्रियः, तथापि जनाः स्वबुद्ध्यैव पक्षपातं कल्पयन्ति। यस्य जगतः आत्मनः, अजातस्य, अक्रियस्य, पशुषु, मनुष्येषु, जलचरादिषु च जन्मकर्माणि चरमं हि विडम्बनम्। गोपी यदा त्वां दाम्ना बन्धयितुम् इच्छन्ती, त्वदीयं भीतचक्षुषि अश्रुपूर्णे अञ्जनचर्चिते, भीताननं कृत्वा नमितमिव दृष्टवत्, तदा अहं विस्मयमुपगता, यः भीतानां अपि भीतः अस्ति। केचित् वदन्ति—अजातः त्वं पुण्यश्लोकस्य यदुकुलस्य कीर्त्यर्थं जातः, यथा मलयाचलेषु चन्दनतरुः प्रवर्धते। अन्ये वदन्ति—वासुदेवदेवक्योः प्रार्थनया त्वं अजातः लोकस्य रक्षार्थं, सुरद्विषां विनाशाय च। केचित् वदन्ति—ब्रह्मणः प्रार्थनया, पृथिवी गुरुभाराक्रान्ता समुद्रे निमज्जन्तीव, तस्याः भारहरणाय त्वं अवतीर्णः। अन्ये वदन्ति—अज्ञानकामकर्मभिः क्लिश्यमानानां लोकानां श्रवणीयस्मरणीयानि कर्माणि कर्तुम् अवतीर्णः। ये जनाः तव कर्माणि निरन्तरं शृण्वन्ति, गायन्ति, कीर्तयन्ति, स्मरन्ति, रमन्ति च, शीघ्रं संसारस्रोतःसमाप्तिकरं तव पदाम्बुजं पश्यन्ति। भगवन्, त्वं नूनं अस्मान् स्वजनान्, त्वत्पादाश्रयाणां, राज्यम् अस्माकं पापयुक्तं सत्त्वम् इति ज्ञात्वा, त्यक्तुम् इच्छसि किम्? वयं पाण्डवाः यदवः च, केवलं नामरूपमात्रम्; त्वं इन्द्रियेशः अदृश्यमानः चेत्, वयं किमपि न स्याम। गदाधर, त्वदीयपादैः चिन्हितैः भूः यथा शोभते, तथा पुनः न शोभिष्यते। तव कटाक्षैः एव इमे देशाः समृद्धाः, ओषधयः सम्यक् पक्वाः, वनानि, पर्वताः, नद्यः, समुद्राः च समृद्धाः भवन्ति। तस्मात्, हे विश्वेश, विश्वात्मन्, विश्वमूर्ते, मम पाण्डवानां वृ्ष्णीनां च स्नेहपाशं छिन्धि। मधुसूदन, मम मनः अनन्यविषयं सदा त्वयि एव प्रेम यच्छतु, यथा गङ्गा सागरं प्रति अविच्छिन्नं प्रवहति। हे श्रीकृष्ण, कृष्णस्य सखा, वृष्णीनां प्रमुख, अधर्मनाशक, राजवंशानां वह्निः, मोक्षदायकशक्तिमान्, गोविन्द, गवां ब्राह्मणानां देवानां च क्लेशहर, योगेश्वर, सर्वशिक्षक, भगवन्, नमस्ते। एवं प्रीणनवचोभिः पृथया स्तुतः, सर्वमङ्गलः भगवान् वैकुण्ठः स्मितपूर्वकं मायया ताम् मोहयन्निव प्रत्यनन्दत्। स स्नेहेन ताम् अभ्यनुज्ञाय हस्तिनापुरं प्रविष्टः; स्वपुरीं स्त्रीभिः सह गन्तुम् उद्यतः सन्, राजा तं प्रेम्णा निवारयामास। व्यासादिभिः मुनिभिः, अद्भुतकर्मणा कृष्णेन च उपदिष्टः, इतिहासैः शिक्षितः अपि, राजा शोकाभिभूतः न बुबोध। धर्मपुत्रः राजा, स्वबान्धववधं चिन्तयन्, मोहाभिभूतचित्तः, सामान्यजनवद् दुःखेन व्याकुलः इदं वाक्यम् उवाच। हा, पश्यत मे मूढत्वम्, पापहृदयस्य! परदेहस्य कृते, अहम्, बहूनि सैन्यानि नाशितवान्। यद्यपि दशसहस्रगुणितकालं नरके अपि विमुक्तः स्याम्, तथापि बालब्राह्मणमित्रबान्धवपितृभ्रातृगुरुषु हिंसायाः पापात् विमुक्तिं न प्राप्नुयाम्। शत्रुवधः धर्मयुद्धे राज्ञः प्रजापालनाय पापं न भवति इति उक्तम्, किन्तु एते वचनानि मे बुद्धिं न प्रबोधयन्ति। येषां स्वजनहत्यया स्त्रीणां द्वेषः उत्पन्नः, तं गृहिणां कृतं अहं निवारयितुं न शक्नोमि। यथा पङ्केन पङ्किलं जलं न शुद्ध्यति, सुरया सुरपङ्कः न नश्यति, एवं प्राणिवधेन यज्ञः पापं न शमयति। अधुना, राजन्, परं रहस्यं मन्त्रं शृणु, यं सप्तरात्रं जपन्, खगयानि भूतानि द्रष्टुं शक्नोति। "ॐ नमो भगवते वासुदेवाय" इति मन्त्रेण, यथाकालं यथास्थानं विविधान् द्रव्यैः, विद्वान् पूजनं कुर्यात्। शुद्धतोयपुष्पमूलफलप्ररोहनववस्त्रैः, विशेषतः तुलसीदलैः, भगवतः पूजनं कुर्यात्। मृन्मयानां वापि सलिलादीनां वा प्रतिमां प्राप्य, यतात्मा शान्तः वाक्संयमी अल्पाहारः च, तां पूजयेत्। भगवतः स्तुतिपद्यमधुरैः स्तुतः, सः स्वमायया स्वेच्छया प्रकट्यते; हृदि तं चिन्तयेत्। यानि पूर्वं भगवतः सेवाविधीनि कृतानि, तानि मन्त्रप्रतिष्ठितायां मूर्तौ, मन्त्रे मनः निवेश्य, समर्पयेत्। एवं देहवाङ्मनसा भक्त्या हृदयसमुत्थया भगवतः सेवा या क्रियते, सा तु साक्षात् पूजा। ये पुरुषाः अनृतन्यून्याः, यथाविधि पूजयन्ति, तेषां भगवान् भक्ति वृद्धिं करोति, तेषां काम्यं परमं श्रेयः ददाति, यत् सामान्यकर्मभिः न लभ्यते। इन्द्रियनिग्रहवान्, सततं निष्कपटया भक्तियोगेन तं पूजयेत्, पूर्णमुक्तये। एवं उपदिष्टः राजपुत्रः प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणम्य, भगवत्पदस्पर्शपावितं मधुवनं जगाम। स तपोवनं गतः, ऋषिः अन्तःपुरं प्रविश्य, राज्ञा सम्यक् सत्कृतः, सुखासीनः तं समभाषत। नारद उवाच—राजन्, किमर्थं दीर्घकालं चिन्तयन्, शुष्कमुखः उपविष्टः असि? कच्चित् कामो वा कर्तव्यं वा, वित्तेन सह, न सिध्यति किम्? राजा उवाच—ब्राह्मण, मम पुत्रः, पञ्चवर्षीयबालः, क्रूरया स्त्रिया सह मातरं वनं प्रेषितः; सः महर्षिः। ब्राह्मण, सः निर्बलः वनान्तरे, भक्षकैः न बाध्येत, शयानः क्षुधितः क्लान्तः, तस्य कमलवदनं मलिनम्। हा, पश्य मम दैन्यं, स्त्रिया विजितः, स्नेहात् गोदं आरोढुम् इच्छन्तं तं निर्दोषं न स्वागतम् अकरवम्—कथं नीचः अस्मि!