यः जनः जन्म, ऐश्वर्य, विद्या, रूपेभ्यः गर्वितः भवति, सः त्वां यथार्थतः न संबोधितुं शक्नोति, हे भगवन्, त्वं हि केवलं अकिञ्चनानां सुलभः। नमस्ते अकिञ्चनवित्ताय, गुणवृत्त्यतिक्रमाय, आत्मारामाय, शान्ताय, मोक्षेश्वराय च। अहं त्वां अनादिमद्यमन्तं, सर्वव्यापिनं, समं सर्वेषु भूतेषु गच्छन्तं, येषां परस्परवैरं त्वत्तः एव उत्पन्नं, कालस्वरूपं मन्ये। कः अपि तव इच्छां न जानाति, तव कर्माणि लोकेषु मनुष्यविनोदाय भवन्ति; त्वं न कस्यचित् प्रियः, न द्वेष्टि, किन्तु जनाः स्वचित्ते पक्षपातं गृहीत्वा पश्यन्ति। जगदात्मनः अजन्मनः अकर्ता आत्मनः जन्मकर्माणि पशुषु, मनुष्येषु, जलचरादिषु, परमं विडम्बनं इति। यदा गोपी त्वां शिशु-क्रीडया बद्धुं यत्नमकरोत्, तदा भीतदृष्ट्या तव नेत्रे अश्रुपूर्णे, अनुलेपन-स्निग्धे, तथा भीतया अधोमुखं त्वं बभूविथ; इदं मम चित्तं विमोहयति, यः भीतानां अपि भीतिदः अस्ति। केचित् वदन्ति—अजः यदुकुलस्य पुण्यश्रवणकीर्त्यर्थं, तस्य प्रियतमेव मलयाचले चन्दनवृक्ष इव जातः। अन्ये वदन्ति—वासुदेवदेवक्याः प्रार्थनया, असुरद्विषां विनाशाय, लोकस्य रक्षाय, त्वं अजः अवतीर्णः। केचित् ब्रह्मणः प्रार्थनया, पृथिव्याः गुरुभारेण समाक्रान्तायाः, समुद्रे नावमिव निमज्जन्त्याः भारहरणाय त्वं जातः इति। अन्ये वदन्ति—अविद्या-काम-कर्मभिः क्लिष्टानां लोकानां श्रवणीय-स्मरणीय-कर्माणि कर्तुम् अवतीर्णः। ये जनाः निरन्तरं तव लीलाः शृण्वन्ति, गायन्ति, कीर्तयन्ति, स्मरन्ति, आनन्दन्ति, शीघ्रं संसारस्रोतःसमाप्तिकरं तव पदाम्बुजं पश्यन्ति। भगवन्, किं त्वं अद्य अस्मान्, तव प्रियसुहृदः शरणागतान्, राज्यम् पापयुक्तम् अपि, परित्यजसि? वयम् पाण्डवाः यादवाश्च किं नामरूपमात्रं? यदा त्वं न दृश्यसे, तदा वयं किंचित् न। हे गदाधर, यदा तव पादौ स्वलक्षणैः भूषितौ पृथिव्यां न स्फुरतः, तदा सा न शोभते। एते जनपदाः समृद्धाः, औषधयो वनस्पतयश्च सुसम्पक्वाः, वनानि, पर्वताः, नद्यः, समुद्राः च तव दृष्ट्या एव सम्पन्नाः। अतः, हे विश्वेश्वर, विश्वात्मन्, विश्वमूर्ते, मम पाण्डववृष्णिषु दृढस्नेहबंधनं छिन्धि। हे मधुसूदन, मम मनः अनन्यभावेन त्वयि एव प्रेमयुज्यतां, यथा गङ्गा सलिलं सागरं प्रति अविच्छिन्नं प्रवहति। हे श्रीकृष्ण, कृष्णस्य बन्धो, वृष्णीनां मुख्य, अधर्मविनाशक, राजवंशेषु वह्निः, योगेश्वर, गोविन्द, गोब्राह्मणदेवदुःखहर, सर्वशिक्षक, भगवन्, तुभ्यं नमः। इति पृथा मधुरैः स्तवैः भगवन्तं वैकुण्ठं स्तुत्वा, सः सर्वमङ्गलदायकः भगवान् सौम्यस्मितं कृत्वा, मायया तां मोहयन्निव बभूव। अनुजं स्नेहेन विसृज्य, सः हस्तिनापुरं प्रविष्टः। स्वपुरं गन्तुं स्त्रियः सहितः यदा उद्यतवान्, तदा राजा तं स्नेहात् निरुद्धवान्। व्यासादिभिः मुनिभिः, कृत्यकृत्यवित् कृष्णेन चोपदिष्टः, इतिहासैः शिक्षितः अपि, राजा शोकग्रस्तः न अवबुध्यत। धर्मराजः, स्वमित्रनिधनं चिन्तयन्, मोहाभिभूतचित्तः, सामान्यजनवद्, दुःखाकुलः, इदं वाक्यमुवाच— "हा, पश्यत दुरात्मनः मम गाढमूढतां! परपिण्डस्य कृते, अहं बहूनि सैन्यानि नाशितवान्। यदि दशसहस्रसहस्रवर्षाणि नरके मुक्तः स्याम् अपि, बालब्राह्मणमित्रबन्धुपितृभ्रातृगुरुवधात् न विमुच्ये। धर्मयुद्धे रिपून् हत्वा, प्रजापालनाय राज्ञः पापं नास्ति, तथापि एषा आज्ञा मां न प्रबोधयति। स्त्रीणां, येषां बन्धूनां वधः गृहस्थकर्मणा जातः, द्वेषः अत्र उत्पन्नः; अहं तं दोषं निवारयितुं न शक्नोमि। यथा पङ्केन पङ्कं न शुद्ध्यति, मद्येन मद्यपापं न नश्यति, तथा प्राणिवधेन यज्ञादिना न शुद्धिः।" "अथ, राजन्, परं रहस्यं मन्त्रं शृणु, यः सप्तरात्रं जपन्, आकाशगतान् भूतान् पश्यति। 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' इति मन्त्रेण, यथाकालदेशवस्तुपात्रज्ञानपूर्वकं, द्रव्यैः पूजार्चनं कुर्यात्। शुद्धतोयैः, पुष्पैः, कान्तारमूलफलैः, कोमलाङ्कुरैः, नववस्त्रैः, विशेषतः तुलसीदलैः, भगवन्तं पूजयेत्। मृत्तिकाजलादिभिः कृतां मूर्तिं सम्प्राप्य, यतात्मा, शान्तः, जितवाक्, अल्पभोजी, तां पूजयेत्।" "भगवान् स्तुतैः स्तवैः संपूजितः, स्वमायया, स्वेच्छया, अद्भुतकर्मणा प्रकटते; तं हृदि सन्निहितं चिन्तयेत्। यानि पूर्वं भगवतः सेवा-कर्माणि कृतानि, तानि मन्त्रस्थायै मूर्तये, मन्त्रेण मनसा समर्पयेत्। एवं शरीरवाङ्मनसा, हृदयभक्त्या, यः भगवन्तं सेवते, सः यथार्थतः पूजकः। ये निष्कपटाः, सम्यक् पूजां कुर्वन्ति, तेषां भक्तिं वर्धयति, परमं श्रेयः ददाति, यत् सामान्यकर्मभिः न लभ्यते। विषयवैराग्ययुक्तः, अनन्यभक्त्या, योगेन, भगवन्तं पूजयेत्, पूर्णमोक्षाय।" एवं उपदिष्टः सः राजपुत्रः, तं परिक्रम्य, प्रणम्य, पवित्रं मधुवनं जगाम, यत्र भगवत्पादचिह्नैः भूमिः पाविता। तपोवनं गत्वा, सः मुनिः अन्तःपुरं प्रविश्य, राज्ञा सम्यक् सत्कृतः, सुखासीनः, तम् इदं वचनं उवाच— "राजन्, किमर्थं त्वं दीर्घं चिन्तयन्, शुष्कवदनः उपविष्टः? किं कामो धर्मो वा वित्तेन संयुक्तः न सम्पद्यते?" इति नारदः पप्रच्छ। राजा उवाच—"हे ब्रह्मन्, मम पुत्रः, पञ्चवर्षीयः बालः, तस्य जननीनिष्क्रान्तः, क्रूरया स्त्रिया बहिः कृतः, सः महर्षिः अस्ति।