धर्मराजस्य पुत्रं हत्वा अश्वत्थाम्ना दुःखिता द्रौपदी पुनः पुनः अश्रुपूर्णमुखी स्वपुत्रशोकात् यथाऽशोचत्, तथा गौतमी धर्मपत्नी न शोचतु इति सा प्रार्थयामास। सा अपि अवदत्—यदि ब्राह्मणकुलं कुप्यति, तर्हि राज्ञः अपि शुद्धान् अपि तेषां बान्धवान् च शीघ्रं नाशयति। तस्याः धर्मयुक्तं समं सत्यं दयापूर्णं वाक्यं धर्मपुत्रः राजा पाण्डवः स्वीकृतवान्। तत्र नकुलः सहदेवः युयुधानः धनञ्जयः देवकीपुत्रः श्रीकृष्णः च अन्ये च नरनार्यः उपस्थिताः आसन्। तदा भीमसेनः क्रुद्धः अवदत्—यो हेत्वाभावे शयानान् शिशून् स्वाम्यर्थं न वा स्वार्थं हन्ति, तस्य मृत्युः एव उचितः। भीमस्य च द्रौपद्या च वचनं श्रुत्वा, चतुर्भुजः भगवान् कृष्णः स्नेहितस्य मुखं वीक्ष्य मृदुस्मितेन इदं वचनं प्रोवाच। श्रीभगवान् अवदत्—ब्राह्मणः अपराधी अपि न हन्तव्यः; तथापि अपराधिनः मृत्युपात्राः। अहं उभयपक्षं उक्तवान्—मम उपदेशं पालय। यत् कुरुकुले प्रतिज्ञातं, प्रियाय तां सान्त्वनाय यत् प्रतिज्ञां कृतवान्, तच्च, यत् भीमाय, द्रौपद्यै, मम च प्रियं, तद् अपि निर्वर्तय। तदा अर्जुनः हर्याः मन्तव्यं त्वरया विज्ञाय, द्विजस्य शिरसः सह केशैः रत्नमुत्कं छित्वा अपाकरोत्। तं पाशबद्धं, पापेन तेजोहरितं, रत्नशोभाविहीनं, शिबिरात् बहिर्निन्ये। नाममात्रब्राह्मणानां दण्डः—मुण्डनं, वित्तहरणं, देशात् निष्कासनं—देहदण्डः एष एव, अन्यः नास्ति। ततः पाण्डवाः पुत्रशोकपीडिताः कृष्णया सह मृतकानां दाहादिकं कृतवन्तः। एवं सप्तमं प्रकरणं आरभ्यते। श्रीभगवान् उवाच—यत् त्वया पृष्टं, महाभाग, तत् मम अपि इच्छितम्। ब्रह्मा, शिवः, लोकपालाः मम धाम्नि वासं काङ्क्षन्ति। तत्र तयोः दम्पत्योः स्नेहसंपन्नयोः, तन्मिलनं, स्वशिशूनां कलकलं श्रुत्वा, जनाः सुखेन वर्तन्ते स्म। तेषां पक्षस्पर्शेन, कलरवेन, मनोहरचेष्टाभिः, समीपं आगतानां शिशूनां संस्पर्शात्, दुःखरहितौ पितरौ हृष्टौ बभूवतुः। स्नेहबन्धनैः हृदयं बद्ध्वा, विष्णोः मायया मोहितौ, तौ चिन्तितमनसौ शिशून् जनांश्च पोषयामासतुः। एकदा तौ गृहस्थौ शिशूनां कृते वनं गत्वा, भक्ष्याय दीर्घकालं विचरन्तौ। तत्र कश्चन व्याधः तान् दृष्ट्वा, जाले प्रसार्य, नीडस्य समीपे गच्छतः शिशून् जाले अपासृजत्। तदा तौ कपोतपती पत्न्यौ, सदा शिशुपोषणे उत्सुकौ, आहारं प्राप्य निजनीडं प्रत्येतुः। तत्र सा कपोती स्वशिशून् जाले बद्धान् दृष्ट्वा, विलपन्ती, तेषां विलापं श्रुत्वा, त्वरया तत्र अगच्छत्। सा स्नेहवशात्, शोकसंतप्तहृदया, मोहिता, स्वशिशून् बद्धान् दृष्ट्वा, चेतनां न लभमाना, स्वयम् अपि जाले बद्धा। कपोतः अपि, आत्मनः प्राणेभ्यः प्रियान् पुत्रान् पत्नीं च स्वसमां बद्धां दृष्ट्वा, महान् शोकं प्राप। सोऽवदत्—हा, पश्य मे दुर्भाग्यं! अल्पपुण्यः, मूढबुद्धिः, अप्राप्तकामा, असंपूर्णार्थः, गृहस्थाश्रमः त्रिवर्गः च नष्टः। या मम धर्मपत्नी, सुललिता, देवता इव, सा अपि पुत्रैः सह स्वर्गं गता, मां रिक्तगृहं त्यक्त्वा। अहं रिक्तगृहे पत्न्याः पुत्राणां च वियोगात् दुःखितः, दुःखजीवनपीडितः, जीवितुम् इच्छां किमर्थं कुर्याम्? एवं सः स्वसुतैः परिवृतः, मृत्युग्रस्तः, विवशः, बाणान् अपि पश्यन्, मोहवशात् पतितः। तं तं च तस्य पत्नीं च तयोः पुत्रांश्च गृहस्थान् सर्वान् तस्मात् निर्दयः व्याधः तृप्तः गृहं नीतवान्। एवं द्वैधासक्तः, गृहक्लेशी, पक्षिवत् बन्धनबद्धः गृहस्थः अधः पतति। यः मानवलोकं प्राप्तः, मोक्षमर्गस्य द्वारम् उद्घाटितम्, गृहस्नेहेन पक्षिवत् पतितः, तं पतितं विदुः। ततः सूतः अवदत्—ततश्च मृतबान्धवानां तर्पणाय, कृष्णाया नेतृत्वेन स्त्रियः गङ्गां ययुः। तत्र जलं दत्त्वा, पुनः पुनः विलप्य, हरिपादपवित्रां ब्रह्मणापि पावितां नदीं स्नाताः। तत्र माधवः कुरुपतिं धृतराष्ट्रं भ्रातृसहितं, गांधारीं पुत्रशोकात् संतप्तां, पृथां कृष्णां च उपविष्टान् अपश्यत्। सः मुनिसहितः, बान्धववियोगदुःखार्तान्, कालस्य अनिवर्तनीयमार्गं दर्शयन्, सान्त्वयामास। अजातशत्रवे द्यूतैः हृतं राज्यं पुनः दत्त्वा, कचस्पर्शदुषितजीवान् अधर्मराज्ञः हत्वा, स्वकार्यं साधितवान्। तं त्रिः अश्वमेधयज्ञं उत्तमविधिना कारयित्वा, इन्द्रवत् शुद्धकीर्तिं सर्वदिक् प्रसरितवान्। पाण्डुपुत्रैः सायत्यकिना उद्धवेन च सह, व्यासादिमुनिभिः पूजितः, तान् पूजयित्वा, सः द्वारकां गन्तुं रथमारुह्य, प्रस्थितः। तदा उत्तरानामिका, भीतया, त्वरया धावन्ती, तं अपश्यत्। सा प्रार्थयामास—रक्ष रक्ष, महायोगिन्, देवदेव, जगन्नाथ! मृत्युर्भयात् त्वां विना अन्यं शरणं न पश्यामि। सा प्रार्थयामास—भगवन्, दीप्तमायसं बाणमेकं मयि पतन्तं पश्यामि। स मां दहेदपि, भगवन्, परन्तु मम गर्भस्थं पुत्रं मा नाशय। तस्याः वचनं श्रुत्वा, भक्तवत्सलः भगवान्, द्रोणपुत्रास्त्रं पाण्डववंशनाशाय प्रेषितं विदित्वा, तं रक्षितुम् उद्यतवान्।