धर्मविज्ञः महापुरुषः युधिष्ठिरः, कुलस्य गौरवम् रक्षन्, धर्मपत्नी द्रौपदीम् उद्धिश्य, इदं प्राह – “हे धर्मज्ञ, तव महत् कुलम्, पूजितम् आदृतम् च, कदाचित् कुकृत्येन कदापि अपकीर्तिम् न प्राप्नुयात्। गौतम्याः पतिव्रतायाः मातुः शोकः मा भवतु, यथा अहम् पुत्रशोकात् पुनःपुनः अश्रुपूर्णमुखः व्यथितः अभवम्।” तस्याः वचनेन, युधिष्ठिरः धर्मनिष्ठः, तस्याः दुःखम् अवबुध्य, कौरवकुलस्य कल्याणम् चिन्तयन्, ब्राह्मणवंशस्य कोपः यदि क्षत्रियेषु जातः, तदा तं वंशम् स्वजनम् च शीघ्रं विनाशयति, अपि च शुद्धान्। एवं सुतः उवाच – धर्मपुत्रः राजा तु, द्रौपद्याः धर्मयुक्तं, न्याययुक्तं, करुणायुक्तं, सत्ययुक्तं, समतायुक्तं वचनम् स्वीकृतवान्। तत्र उपस्थितः नकुलः, सहदेवः, युयुधानः, धनञ्जयः, देवकीयाः दिव्यः पुत्रः श्रीकृष्णः, अन्ये च पुरुषाः स्त्रियः च समागताः। तदा भीमः, क्रोधेन पूर्णः, प्राह – “निद्रायाम् शिशून् अनर्थकृत्या हन्ति यः, न स्वार्थाय न स्वामिनः, तस्य मृत्युः एव उचितः।” भीमद्रौपद्योः वचनानि श्रुत्वा, चतुर्भुजः भगवान् श्रीकृष्णः, मित्रस्य मुखम् आलोक्य, मन्दस्मितेन, सौम्यवचः प्राह – “ब्राह्मणः अपि यदि अपराधी, हन्तव्यः न; किन्तु अपराधिनः मृत्युः उचितः। उभयम् उपदिष्टम् – मम आज्ञाम् पालय। कुरुकुलाय प्रतिज्ञाम् पूरय, या तव प्रियायै शान्त्यर्थम् दत्ता; भीमसेनाय, द्रौपद्यै, मम च प्रियं कुरु।” तत् श्रुत्वा, अर्जुनः श्रीहरेः अभिप्रायम् अवगम्य, क्षिप्रम् खड्गेन द्विजस्य शिरःमणिं केशैः सह छित्त्वा, तं विमुक्त्वा, यज्ञोपवीतेन बद्धम्, बालहत्यापापेन तेजःहीनम्, मणिहीनम्, शिबिरात् निष्क्रान्तम्। ब्राह्मणनामधेयस्य शारीरदण्डः – शिरःमुण्डनम्, धनहरणम्, स्थानात् निष्कासनम्; अन्यः दण्डः नास्ति। ततः पाण्डवाः, पुत्रशोकदुःखिताः, कृष्णया सह, मृतस्य अनुष्ठानानि कृतवन्तः। अथ सप्तमाध्यायः आरभ्यते। श्रीभगवान् उवाच – “यद् त्वया मम पृष्टम्, हे महाभाग, तत् मम इच्छायाः अनुकूलम्। ब्रह्मा, शिवः, लोकपालाः सर्वे मम धामे वासम् इच्छन्ति।” तत्र जनाः, स्नेहपूर्णयुगलेन, स्वपुत्रान् स्नेहसिक्तान् पाल्यमानान्, तेषां कलकलरवम् श्रुत्वा, हर्षपूर्णाः अभवन्। तेषां पंखस्पर्शेन, कलकलरवेन, रम्यचेष्टाभिः, शोकविहीनौ मातापितरौ, बालान् समीपगतान् दृष्ट्वा, हर्षम् अनुभूतवन्तौ। स्नेहबद्धहृदयौ, विष्णोः मायया मोहितौ, दुःखितचित्तौ, बालान् जनान् च पालयन्तौ। एकदा तौ गृही, बालानाम् कृते, वनम् निर्गत्य, भोजनार्थम् दीर्घकालम् विचरन्तौ। तत्र, कश्चित् व्याधः, वनम् विचरन्, तान् बालान् पश्यन्, जालम् विस्तृत्य, तान् बालान् जालम् उपनत्यान् गृहीत्वा। ततः पितरौ, सदा बालपोषणनिरतौ, भोजनम् प्राप्त्वा, स्वनीडम् आगतौ। स्त्री, स्वबालान् जाले बद्धान् दृष्ट्वा, तान् प्रति धावन्ती, क्रन्दन्ती, तेषां क्रन्दनम् श्रुत्वा, महाशोकपूर्णा। सा, स्नेहसंपन्ना, शोकपूर्णहृदया, मोहिता, जाले बद्धान् बालान् दृष्ट्वा, स्वयम् अपि जाले बद्धा, चेतनाहीनाभवत्। पुमान्, स्वपुत्रान् जीवात् अधिकप्रियान्, स्वपत्नीं च, आत्मसमां, जाले बद्धान् दृष्ट्वा, महाशोकम् अभ्यवन्दत्। “हाहा, पश्य मे दैन्यं – अल्पपुण्यः, मूढबुद्धिः, त्रिविधपुरुषार्थस्य अनवाप्तः, गृहस्थजीवनस्य नाशः। या मे पतिव्रता, प्रियसंगिनी, देवी, सा पुत्रैः सह स्वर्गम् गता, मां रिक्तगृहं त्यक्त्वा। तस्मात्, पत्न्याः पुत्रैः च विना रिक्तगृहे स्थितः, दुःखितः, दुःखपूर्णजीवने जीवितुम् इच्छामि किम्?” सः, बालैः परिवृतः, मृत्युदण्डेन ग्रस्तः, अशक्तः, दीनः, शराणि पश्यन् अपि, अज्ञानात् पतितः। व्याधः, तं, तस्य पत्नीं, तस्य बालान्, सर्वान् गृहस्थान्, गृहम् आनयत्। एवं, गृहस्थः, यः चित्तशान्तिम् न प्राप्नोति, द्वन्द्वेषु रमते, स्नेहबद्धः, पतति। यः मानवलोकम् प्राप्त्वा, मोक्षद्वारम् उन्नतम्, गृहस्थजीवने पक्षिवत् आसक्तः, तं पतितम् विदुः। ततः, सुतः उवाच – मृतपितृपितामहाणाम् जलार्पणाय इच्छन्त्यः, कृष्णया नेतृत्वे, स्त्रियः गङ्गाम् अगच्छन्। जलम् दत्वा, पुनः शोकात् विलप्य, हरिपादैर् ब्रह्मण्या च पुण्यया नदी स्नात्वा। तत्र माधवः, कुरुराजम् धृतराष्ट्रम्, तस्य अनुजम्, गान्धार्याः पुत्रशोकसन्तप्ताम्, पृथाम्, कृष्णाम् च, उपविष्टम् अपश्यत्। सः, ऋषिभिः सह, स्वजनवियोगदुःखितान्, कालस्य अनिवर्तनीयम्, सर्वेषु प्राणिषु, दर्शयन्, सांत्वनम् अकरोत्। अजातशत्रवे, द्यूतैः हृतम् राज्यं पुनः दत्त्वा, कचस्पर्शदुष्टान् राज्ञः हत्वा, स्वकार्यं साधितवान्। तस्य अश्वमेधयज्ञत्रयं उत्तमविधिना कृत्वा, शुद्धकीर्तिः सर्वदिक् प्रसारितम्, इन्द्रवत्। पाण्डुपुत्रैः साकम्, सात्यक्युद्धवाभ्यां सह, व्यासाद्यैः ऋषिभिः पूजितः, तान् पूजयित्वा, गमनं निश्चित्य, द्वारकायाः प्रस्थानाय रथम् आरोहितवान्। ततः, उत्तराम्, भयाकुलां, धावन्तीं, मार्गे अपश्यत्। सा प्राह – “रक्ष, रक्ष, हे महायोगिन्, देवदेव, जगन्नाथ! मृत्युः सर्वतः व्याप्यते, त्वदन्यः शरणम् न पश्यामि।” “हे प्रभो, दीप्तः लोहबाणः मम अभिमुखम् धावति! मां यदि दहति, तदा दहत्व; किन्तु, हे स्वामिन्, मम गर्भस्थं पुत्रम् न नाशय।” एवं भगवतोः, पाण्डवानां, स्त्रीणां, पुत्रशोकस्य, गृहस्थजीवनस्य, पक्षिणां दुःखस्य, कालस्य अपरिहार्यत्वस्य, मोक्षस्य द्वारस्य, तथा उत्तरायाः शरणागतिकथायाः, महात्मनः श्रीकृष्णस्य करुणया, अद्भुतः भागवतस्य कथा प्रवहति।