दृष्ट्वा तं बन्धनं न सहमाना पतिव्रता धर्मपत्नी साभ्यधात्—“मुंच, मुंच एनं! अयं ब्राह्मणः, गुरुरेव साक्षात्। यस्मात् त्वं धनुर्वेदस्य गुह्यं विज्ञानं, प्रयोगसंहृत्यादिकं, सर्वास्त्रविद्यामपि, अस्य प्रसादात् अवाप्तवान्। स एव पूज्यः द्रोणः अद्य तस्य पुत्ररूपे स्थितः; अर्धं तस्य आत्मनः क्रपीत्यां स्थितम्, या वीरं शिशुं प्रसूता। अतः धर्मज्ञ महाभाग! यशस्विनः कुलस्य तव, पूजितस्य, कदापि अपकीर्तिः न स्यात्। न गौतमी पतिव्रता माता स्वपुत्रवियोगेन रुदती, यथा अहं पुनःपुनः मृतपुत्रवियोगेन अश्रुपूर्णमुखी रुदामि। यदि ब्राह्मणवंशः क्रुद्धः भवेत् क्षत्रियैः अशान्तैः, तदा सः शीघ्रं तान् स्वबान्धवान् च विनाशयति, अपि शुद्धान्।" एवं धर्मपत्नीवचः श्रुत्वा धर्मपुत्रः राजा तानि धर्म्याणि, न्याय्याणि, दयालूनि, सत्यानि, निष्पक्षाणि वचनानि स्वीकृतवान्, हे विप्राः। तत्र उपस्थिताः नकुलः, सहदेवः, युयुधानः, धनञ्जयः, देवकीसुतः श्रीकृष्णः, अन्ये च, नरनार्यश्च। तदा भीमः क्रुद्धः सन्ददर्श—“निशि शयान् शिशून् कारणं विना हन्तारः, नात्मनः न स्वामिनः कृते, तस्य मृत्यु एव युक्तः।” इत्युक्ते भीमवाक्ये च द्रौपद्याः वचने च, चतुर्भुजः भगवान् सख्युः मुखं निरीक्ष्य, मृदु स्मितं कृत्वा, वाक्यमुवाच— “ब्राह्मणः, अपि चेद् आततायी, न हन्तव्यः; परन्तु आततायी मृत्युं अर्हति। उभयं मया उपदिष्टम्—मम शिक्षां पालय। यत् त्वया कुरवे प्रतिज्ञातं, प्रियायै सान्त्वनार्थं दत्तं, भीमसेनाय प्रियं, द्रौपद्यै च, तथा मम अपि, तत् निर्वह।” एवं हर्याशयं ज्ञात्वा अर्जुनः त्वरया, खड्गेन तस्य द्विजस्य शिरसः सह मणिं च केशांश्च छित्त्वा, बन्धनात् विमोच्य, पतिततेजसम्, बालहत्यापापग्रस्तं, मणिहीनं, बहिर्निवेशात् नीतवान्। शिरःमुण्डनं, वित्तहरणं, देशात् निष्कासनं—एषा शारीरी दण्डा नामकेवलब्राह्मणानां, अन्यो नास्ति। ततः सर्वे पाण्डवाः, पुत्रशोकविह्वलाः, श्रीकृष्णया सह, मृतानां संस्कारं चक्रुः, शरीरनिष्क्रमणादिकं विधिवत्। एवं सप्तमोध्यायारम्भे श्रीभगवान् उवाच—“यत् त्वया मया पृष्टं, महाभाग, तत् मम अपि अभिलषितम्। ब्रह्मा, शिवः, लोकपालाश्च मम धाम्नि वासं इच्छन्ति।” ततः जनाः सुखेन समृद्धाः, मातापितरौ स्वसन्तानान् स्नेहेन पालयन्तौ, तेषां कूजनं वाक्यं च श्रुत्वा हृष्टाः। तयोः शिशवः पितरौ समीपगम्य, पक्षसंस्पर्शैः, कूजितैः, रम्यैः चेष्टाभिः, दुःखरहितौ तौ हर्षयामासुः। तयोः हृदयं स्नेहेन बद्धम्, विष्णोः मायया मोहितम्, चित्तविक्लवौ तौ, शिशून् जनान् च पालयन्तौ। कदाचित् तौ गृहीपतिः, स्वसन्तानार्थम्, वनं गतौ, दीर्घकालं खाद्यं अन्विष्य गतौ। तत्र कश्चित् व्याधः, वनं भ्रमन्, तान् दृष्ट्वा, जालं वितन्वन्, तेषां शिशून् जालमुपसर्पतः संगृह्य। ततः स्त्रीपुंसा कपोतौ, सदा सन्तानपोषणे प्रवृत्तौ, खाद्यं लब्ध्वा स्वनीडं प्रत्यागच्छतुः। कपोती स्वशिशून् जाले बद्धान् दृष्ट्वा, बाष्पपूर्णनयना, तेषु क्रोशद्भिः सह, त्वरया तत्र धावती, अत्यन्तविह्वला अभवत्। सा स्निग्धा, दुःखिता, मोहिता, स्वशिशून् बद्धान् दृष्ट्वा, स्मृतिं हित्वा, जाले एव बद्धा। कपोतः अपि, प्रियपुत्रान् प्राणाधिकान्, आत्मसमां भार्यां च बद्धां दृष्ट्वा, महाशोके विललाप— “हा, पश्य मे दैन्यं, अल्पपुण्यस्य, मूढचेतसः! न तृप्तः, न पूर्णः, गार्हस्थ्यजीवनस्य त्रिवर्गस्य च नाशः। या मे प्रिया सती, सुललिता, देवी, सा शून्ये गेहे मां विहाय, सुपुत्रैः स्वर्गं गता। अहं अपि शून्ये गेहे त्यक्तः, भार्यापुत्रविहीनः, दुःखितः, दुःखजीवनं किमर्थं इच्छेयम्?” एवं सः स्वसन्तानैः परिवृतः, मृत्युपाशग्रस्तः, अशक्तः, दयनीयः पक्षी, शरान् पश्यन् अपि, अज्ञानात् पतितः। तं व्याघ्रः, लक्ष्यसिद्धः, कपोतं, तस्य भार्यां, तेषां शिशून् गृहस्थान् सर्वान् गृहं नीतवान्। एवं गृहस्थः, यस्य चित्तं अशान्तं, द्वन्द्वेषु रममाणः, स्नेहबद्धः, सः पतति। यः मानवलोकं प्राप्य, मुक्तिद्वारमुपलभ्य, गृहस्थे स्नेहं यथापक्षी धारयति, तम् उच्चैः पतितं विदुः। एवं सुतानां पिण्डोदकदानेच्छया, कृष्णया नेतृभिः स्त्रीभिः सह, गङ्गां जग्मुः। तत्रोदकं दत्त्वा, पुनः पुनः शोकविह्वलाः, हरिपादोदकप्रक्षालिते, ब्रह्मणा च पाविते जले स्नात्वा। तत्र माधवः कुरुपतिं धृतराष्ट्रं भ्रात्रा सह, गांधारीं शोकातुरां, पृथां, कृष्णां च दृष्टवान्। सः ऋषिभिः सह, स्वजनवियोगदुःखार्तान्, कालस्य सर्वेषु अवश्यभावं दर्शयन्, सान्त्वनं चकार। अजातशत्रवे स्वं राज्यं, यत् क्रीडया हृतं, पुनः दत्त्वा, दुष्टराज्ञः कचस्पृष्टजीवान् हत्वा, स्वकार्यं साधितवान्। अश्वमेधत्रयं उत्तमविधानं कारयित्वा, सर्वदिशः शुद्धकीर्तिं व्यसृजत्, इन्द्रवत्। ततः पाण्डुपुत्रान् सान्त्व्य, सात्यक्युद्धवाभ्यां सह, व्यासादिभिः पूजितः, तान् अपि पूजयामास।