ततः स गोविन्दप्रियः सारथिः स्वशिबिरं प्रत्यागत्य, शोकाकुलया पत्न्या, या हतपुत्रान् विलप्यति, तस्य वृत्तान्तं न्यवेदयत्। तदनन्तरं, गुरुपुत्रं पशुवद् बद्धं, मुखं पातयित्वा, कृत्यलज्जितं, श्रीकृष्णेन तेजोहीनं दृष्ट्वा, कृपी, स्वभावेन दयालु, करुणया नमस्कृत्य तस्थौ। तं बद्धं नेतुं न सहन्ती, पतिव्रता कृपी, व्यग्रवद् उद्गिरति—"मुक्त्वैनं, मुक्त्वैनं! स ब्राह्मणः, गुरुरेव साक्षात्।" सर्वास्त्रविद्या, प्रयोगोपसंहारः, आयुधसन्निवेशः—एतत् सर्वं तस्य प्रसादेन त्वया लब्धम्। तस्य श्रीमतः द्रोणस्य पुत्ररूपेण सत्त्वं वर्तमानं; अर्धं तस्य कृप्याम् अधिष्ठितं, या वीरपुत्रं प्रसूता। अतः धर्मज्ञ महाभाग, कुलं तव, पूजितं, सम्मानितं, कदाचिद् कुकृत्या न कलुषितं भवेत्। गौतम्या, पतिसंयुक्ता मातरः, न रुदन् यथा अहं, पुनः पुनः मृतपुत्रान् विलप्य, अश्रुपूर्णमुखी। यदि ब्राह्मणवंशः, कुपितः, अविनीतैः क्षत्रियैः तृप्तः, तत् कुलं शीघ्रं नाशयति, शुद्धं सन्नपि। एवं सुतः—सूत उवाच—राजा धर्मपुत्रः, पत्न्याः धर्मयुक्तं, न्याययुक्तं, करुणापूर्णं, सत्यं, निष्पक्षं वचनं स्वीकृतवान्। तत्र नकुलः, सहदेवः, युयुधानः, धनञ्जयः, देवकीपुत्रः, अन्ये च, पुरुषाः स्त्रियः च, उपस्थिताः। तदा भीमः, कोपितः, उक्तवान्—"निष्कारणं शयानां बालानां हननं, न स्वार्थं न स्वामिसंरक्षणार्थं, मृत्युः योग्यः।" भीमस्य वचः श्रुत्वा, द्रौपद्याः च, चतुर्भुजः भगवान्, मित्रस्य मुखं निरीक्ष्य, स्मितं मृदुं कृत्वा, इदं वचनं प्रोवाच। "ब्राह्मणः, अपराधी सन्नपि, न हन्तव्यः; अपराधी तु मृत्युमर्हति। उभयमपि मया उपदिष्टम्—मम आज्ञां पालय।" "कुरूनां प्रति यद् वचनं दत्तं, प्रियायाः सांत्वनार्थं, तद् पूर्णं कुरु; भीमस्य, द्रौपद्याः, मम च प्रियं यद्, तदपि साधय।" सूतः पुनः उवाच—अर्जुनः, हर्याः अभिप्रायं ज्ञात्वा, खड्गेन द्विजस्य शिरसः रत्नं केशैः सह छित्त्वा। तं कम्बलनिबद्धं, बालहतकर्मदोषेण तेजोहीनं, रत्नहीनं, मुक्त्वा, शिबिरात् निनिर्गच्छत्। शिरः मुण्डनं, धनहरणं, देशात् निष्कासनं—एषा देहदण्डा, नाममात्रब्राह्मणानां; अन्यो दण्डः नास्ति। पाण्डवाः, पुत्रशोकदुःखिताः, कृष्णया सह, मृतानां संस्कारादिकं कृतवन्तः। ततः सप्तमाध्यायः आरभ्यते। श्रीभगवान् उवाच—"यद् त्वया मम पृष्टं, महाभाग, तत् मम मन्ये कर्तव्यम्। ब्रह्मा, शिवः, लोकपालाः, सर्वे मम धामे वासं इच्छन्ति।" ततः जनाः, सुखसमृद्धाः, स्नेहपूर्णौ दम्पती, शिशूनां कलकलं श्रुत्वा, हर्षिताः तान् लालयन्तः। तेषां पंखस्पर्शेन, कलकलैः, आकर्षकनृत्यैः, शिशवः समीपं आगत्य, दुःखरहितौ मातापितरौ हर्षितौ। तयोः हृदयं स्नेहबन्धनैः, विष्णोः मायया मोहितम्, चिन्तितचित्तौ, शिशून् जनं च पालयन्तौ। एकदा, तौ गृहेष्ठौ, शिशूनां कृते, वनं गतौ; तत्र अन्नार्थं बहुकालं विचरन्तौ। तान् कश्चन व्याधः, वनं विचरन्, दृष्ट्वा, जालं प्रसार्य, शिशून् जालं प्रविष्टान् गृहीत्वा। तदा, कपोतौ, अन्नं प्राप्तौ, निजं गुहं प्रत्यागच्छतुः। स्त्रीकपोतः, शिशून् जाले बद्धान् दृष्ट्वा, तत्र आक्रन्दित्वा, दुःखितः, तान् विलपन्ती, तेषां समीपं धावति। सा, स्नेहपूर्णा, शोकसंतप्तहृदया, मोहवशीकृता, जालं प्रविष्टा, शिशून् बद्धान् दृष्ट्वा, चेतना ह्रासितवती। पुरुषकपोतः, प्रियतमा शिशून्, जीवात् प्रियतरान्, पत्नीं च, आत्मना तुल्यां, बद्धान् दृष्ट्वा, महान् शोकं प्राप। "हा, पश्य मे दीनता—अल्पपुण्यः, मूढचित्तः! तृप्तिहीनः, त्रिवर्गस्य गृहेष्ठजीवनं नष्टम्। या मे प्रिया, सुसंयुक्ता, देवी, रिक्तगृहं विहाय, पुत्रैः सह स्वर्गं गता।" "अहं रिक्तगृहे, पत्नीपुत्रहीनः, दुःखितः, दुःखपूर्णजीवनं किमर्थं इच्छेयम्?" एवं स्वपुत्रैः परिवृतः, मृत्युग्रहेण गृहीतः, क्लेशितः, दीनः पक्षी, शराणि दृष्ट्वापि, मूढः पतितः। तं व्याधः, क्रूरः, लक्ष्यसिद्धः, कपोतं, पत्नीं, पुत्रान् च, गृहेष्ठान्, गृहं निनाय। एवं, गृहस्थः, अस्मितचित्तः, द्वन्द्वेषु रममाणः, स्नेहबन्धनैः कुलं पालयन्, पक्षिवद् पतितः। यः मानवजन्मं प्राप्य, मुक्तिद्वारं सन्निहितम्, गृहस्थजीवने पक्षिवद् आसक्तः, तं "ऊर्ध्वमूलः पतितः" इति विदुः। सूतः उवाच—ततः, मृतबन्धूनां जलार्पणाय, कृष्णया नेताः स्त्रियः गङ्गां जग्मुः। जलं दत्वा, पुनः पुनः विलप्य, हरिपादपुण्यया, अजपादपुण्यया, नदीस्नानं कृतवन्त्यः। तत्र माधवः, कुरुराजं धृतराष्ट्रं, अनुजेन सह, गान्धारीं, पुत्रशोकसंतप्तां, पृथां, कृष्णां च दृष्टवान्। सः, ऋषिभिः सह, मृतबन्धून्, शोकग्रस्तान्, कालस्य अनिवार्यगतिं सर्वेषु प्रपाद्य, सांत्वनं कृतवान्। अजातशत्रवे, जुआरेण हृतं राज्यं पुनः दत्वा, दुष्टराजान्, कचस्पर्शदुष्टजीवान् हत्वा, स्वकार्यं साधितवान्।