तदा तयोः अस्त्रयोः शक्त्यौ समागत्य, शरवर्षेण वेष्टिते, पृथिव्याम् आकाशे च व्याप्ते, तद्वद् सूर्याग्निवद् विकसन्त्यौ दृष्टे। तयोः अस्त्रयोः दाहकतेजसा त्रिलोक्यां दग्धायां, सर्वे प्रजाः संतप्ताः तदन्तकाग्निम् इव मेनिरे। लोकानाम् उत्पातमवलोक्य, जनानां च संकुलतां दृष्ट्वा, वासुदेवस्य उपदेशम् अनुस्मृत्य, अर्जुनः उभे अस्त्रे संहृतवान्। ततः अर्जुनः शीघ्रं गौतम्याः पुत्रमात्यन्तिक्रूरम् उपसृत्य, कोपात् रक्तलोचनः, तम् पशुवत् पाशैः बद्धवान्। तं शत्रुम् बद्धम् आकृष्य, शिबिरं प्रति नेतुम् उद्युक्तः, तदा पद्मनयनः श्रीभगवान् क्रुद्धः अर्जुनम् इदं वचः उवाच— “पार्थ! एनम् मा मुंच, ब्राह्मणनामधेयम् एनम्, यो निशि सुप्तान् निर्दोषान् बालान् हत्वा, ब्राह्मणत्वेन केवलं कथ्यते, तं हन्याः। धर्मज्ञः तु मदोन्मत्तम् प्रमत्तम् उन्मत्तम् सुप्तम् बालम् स्त्रीम् अनाथम् शरणागतम् निरायुधम् भीतम् च न हन्याद्। परजीवोपजीवी निर्दयः पापकृत् तस्य मृत्यु एव श्रेयः, स हि पापेन पतति। द्रौपद्यै प्रतिज्ञातम् अपि, मम साक्षात् श्रवणे, ‘अहं तव पुत्रघ्नस्य शिरः आनयिष्यामि’ इति। अतः अयं पापात्मा, आत्मबन्धुघ्नः, स्वाम्यप्रियकृत्, कुलकलंककारी, हन्तव्यः।“ एवं धर्मं विचिन्तयन् अर्जुनः, कृष्णेन प्रेरितः, गुरु-पुत्रस्यापि महापातकिनः वधं न इच्छत्। ततः अर्जुनः स्वशिबिरम् आगत्य, गोविन्दप्रियः सारथिः, शोकाकुलायै स्वपत्नीं प्रति, हतानाम् पुत्राणां शोकदुःखितायै, वृत्तान्तम् निवेदयामास। गौतम्याः पुत्रम् इव पाशैः बद्धम्, पापकृत्यशङ्कया शिरसा अधोमुखम्, श्रीकृष्णेन तेजोहरितम्, दृष्ट्वा कृपी, स्वभावतः दयार्द्रा, शोकविह्वला अभवत्। तस्य बन्धनम् अपश्यन्ती, पतिसंयुक्ता धर्मपत्नी, विलपन्ती उवाच— “मुक्त्वैनम्, मुक्त्वैनम्! अयं ब्राह्मणः, साक्षात् गुरुश्च। अस्त्रविद्यायाः रहस्यं, प्रयोगसंहारौ, सर्वशस्त्रज्ञानं, तस्य प्रसादेन त्वया लब्धम्। स एव भगवतः द्रोणस्य अर्धांशः अस्य पुत्रे, अर्धं कृप्याम् अस्ति। अतः धर्मज्ञ महाबाहो, कुलस्य ख्यातिपूर्वकं, इदृशेन कर्मणा कुलनिन्दा मा भूयात्। गौतम्याः धर्मपत्नीः माता, सा मा रुदती न भवतु, यथा अहम् पुनः पुनः मृतपुत्रशोकात् अश्रुपूर्णवदना अभवम्। यदि ब्राह्मणवर्गः क्षत्रियदुराचारैः कुप्यति, तदा स तान् शुद्धानपि स्वकुलं च क्षिप्रं नाशयति।” एवं सुतः धर्मराजस्य, धर्म्यम् सम्यक् दयार्द्रं समं वचनं, राज्ञा स्वीकृतम्। तत्र उपस्थिताः नकुलः सहदेवः युयुधानः धनञ्जयः देवकीपुत्रः अन्ये च नरयोषितः। तदा भीमः कोपात् अब्रवीत्— “यो हेत्वाभावे स्वामिकारणे वा निहन् सुप्तान् बालान्, तस्य मृत्यु एव उचितः।” भीमद्रौपद्योर् वचनं श्रुत्वा, साक्षात् सख्याः मुखम् आलोक्य, चतुर्भुजः श्रीभगवान् सौम्यस्मितम् उक्तवान्— “ब्राह्मणः अपि यदि अपराधी, न हन्यः; परन्तु अपराधिनं वधः योग्यः। उभयम् अपि मया उक्तम्; मम उपदेशम् आचर। कुरूणां प्रतिज्ञां, प्रियतमे तव आश्वासने दत्ताम्, भीमद्रौपदीममप्रियं च, मम अपि प्रियतमा आचर।” अथ सूतः उवाच— अर्जुनः, हर्याः मन्तव्यम् आकस्मिकं विज्ञाय, खड्गेन द्विजस्य शिरसः सह मणिं च केशांश्च छित्वा, तम् बद्धम्, पापकर्मणा तेजोहरितम्, मणिहीनम्, शिबिरात् निष्कास्य, मुक्तवान्। शिरच्छेदनं, धनहरणम्, देशनिष्कासनं—एषः दण्डः नामके ब्राह्मणे; अन्यो नास्ति। ततः सर्वे पाण्डवाः, पुत्रशोकातुराः, कृष्णया सह, मृतकर्माणि, शववहनादीनि, न्यवहत्। एवं सप्तमेऽध्याये श्रीभगवान् उवाच— “यद् त्वया मया पृष्टं, महाभाग, तत् मम इच्छितम् एव। ब्रह्मा, शिवः, लोकपालाः मम धाम्नि वासम् इच्छन्ति।” ततः सर्वे जना सुखेन ववर्धिरे, यथाऽन्योन्यं स्नेहेन सुतान् पालयन्तौ दम्पती, तेषां कूजनस्वनं वचनं च श्रुत्वा हृष्टाः। तयोः शिशूनां पक्षस्पर्शेन, कूजनैः, रमणीयैः क्रियाभिः, तयोः दुःखरहितयोः मातापित्रोः हृदि हर्षः अभवत्। तयोः हृदयं स्नेहेन बद्धम्, विष्णोः मायया मोहितम्, क्लेशितचेतसौ, सुतान् प्रजाश्च पालयन्तौ अवसताम्। कदाचित् तौ गार्हस्थ्ये स्थितौ, सुतानां कृते, अरण्ये खाद्योपार्जनाय, चिरकालम् विचरन्तौ। तत्र कश्चन व्याधः, वनं भ्रमन्, तयोः शावकान् पश्यन्, जालेन तान् गृहीत्वा, नीडसमीपम् आगतः। ततः तौ कपोतपती पत्न्यौ, सदा सुतपोषणे तत्परौ, आहारम् उपनयन्तौ, स्वनीडम् आगतौ। तत्र स्त्री, स्वसुतान् जाले बद्धान् दृष्ट्वा, तेषां क्रन्दनं श्रवणेन, दुःखात् आकुला, तान् प्रति वेगेन धावन्ती, स्वयम् अपि मोहिता जाले पतिता। पत्युः कपोतस्य, प्रियतान् सुतान् जीवनात् अपि प्रियतरान्, स्वपत्नीं च स्वसमां, बन्धने दृष्ट्वा, महान् शोकः अभवत्। स विलपन् उवाच— “हा दैव! मम दारिद्र्यं पश्य, अल्पपुण्यस्य, मूढचेतसः, अपूरितस्य, गार्हस्थ्यधर्मस्य त्रिवर्गस्य व्यर्थता जाता।