भगवान् उवाच—हे पार्थ, एष एव ब्रह्मास्त्रः वर्तते, यस्य प्रक्षेपणं द्रोणपुत्रेण कृतम्। स तु अस्य संहरणं न जानाति, यतो मृत्युः तस्य समीपमागतः। अन्यः कश्चन अस्त्रः अस्य प्रतिकारकः नास्ति; केवलं तद्वदस्त्रेणैव अस्य शान्तिः स्यादिति विद्धि, यतः अस्त्रविद् एव अस्त्रशक्तिं अन्येन अस्त्रेण निगृह्णाति। एवं भगवतः वचनं श्रुत्वा, शत्रुवीरनाशकः अर्जुनः तं परितः प्रदक्षिणं कृत्वा, जलं स्पृष्ट्वा, ब्रह्मास्त्रं प्रत्यस्त्ररूपेण संहितवान्। तयोः अस्त्रयोः शक्तयः, परस्परं मिलित्वा, बाणैः आवृत्य, भूमिम् आकाशं च व्याप्तवन्तः, सूर्याग्निवत् प्रज्वलन्तः अभवन्। तयोः अस्त्रयोः ज्वलन्त्या शक्त्या त्रिलोकी दग्धा इव दृश्यते स्म; सर्वे जनाः तेन संतप्ताः, प्रलयाग्निरिति मेनिरे। तत् जनसमूहस्य विकारं लोकानां च क्षोभं दृष्ट्वा, वासुदेवस्य उपदेशं स्मृत्वा, अर्जुनः उभयोरपि अस्त्रयोः संहरणं कृतवान्। ततः सः शीघ्रं गौतमीपुत्रं क्रुद्धदृष्ट्या उपगम्य, तं पशुवत् रज्जुभिः बध्नात्। शत्रुं बन्धनं कृत्वा, शिबिकायां नेतुं यत्नं कुर्वन्, पद्मनयनः भगवान् कृष्णः कोपसमन्वितः अर्जुनं इदं वचनं उवाच— "मा तं मुञ्च, पार्थ! एषः नामतः ब्राह्मणः, रात्रौ सुप्तान् निर्दोषान् बालान् हत्वा, ब्राह्मणो नास्ति; तं हन्याः। धर्मज्ञः कदापि न मद्यपं, प्रमत्तं, उन्मत्तं, सुप्तं, बालं, स्त्रीं, अनाथं, शरणागतं, निरायुधं, भीतं वा शत्रुं हन्ति। यो जनः अनुकम्पाशून्यः, स्वजीवितं परजीवितविनाशेन धारयति, तस्य मृत्युरेव श्रेयः; तादृशः पापी पतति। त्वं च द्रौपद्यै मम सन्निधौ प्रतिज्ञां कृतवान्—'अहं तव पुत्रघ्नस्य शिरः आनयिष्यामि' इति। तस्मात्, अयं पापिष्ठः, स्वबन्धुहन्ता, स्वामिनः अप्रियम् आचरन्, कुलस्य अपकीर्तिं कृतवान्, तस्मात् हन्यताम्।" एवं अर्जुनः धर्मं विचिन्तयन्, कृष्णेन प्रेरितः, गुरुपुत्रं महापातकिनं हन्तुं न इच्छत्। ततः सः स्वशिबिकां प्रतिनिवृत्य, गोविन्दप्रियः सारथिः, शोकाकुलायै भार्यायै, स्वपुत्रवधदुःखितायै, समाचारं न्यवेदयत्। तदा अर्जुनः, गुरुपुत्रं पशुवद् रज्जुभिः बद्धं, कृत्ये लज्जितं, कृष्णेन तेजोहरं दृष्ट्वा, कृपी दयालु स्वभावात्, दीनमनसा, तस्मै प्रपेदे। सा पतिव्रता भार्या, तं बद्धं दृष्ट्वा, सोढुं न शशाक, उवाच—"मुञ्च मुञ्च! एष ब्राह्मणः, गुरुः च। अस्त्रविद्याम् उपसंहारं च, सर्वास्त्रयोजनं च, सर्वं त्वं अस्य प्रसादेन प्राप्तवान्। स एव भगवन् द्रोणः, अस्य पुत्ररूपेण स्थितः; अर्धं तस्य कृप्यां स्थितम्। तस्मात् धर्मज्ञ महाभाग, कुलस्य यशः नश्येत् यदि त्वं एतादृशं कर्म कुर्याः। गौतमी पतिव्रता, मा शुच्याद्, यथा अहं पुनः पुनः मम पुत्रशोकात् अश्रुपूर्णमुखी जाता। यदि ब्राह्मणकुलं कुप्यति, तदा ते क्षत्रियाः, शुद्धाः अपि, शीघ्रं नश्यन्ति।" सूत उवाच—धर्मपुत्रः राजा, तस्याः धर्मयुक्तं, समं, सत्यं, निःस्पृहं, करुणापूर्णं वचनं स्वीकृतवान्। तत्र नकुलः, सहदेवः, युयुधानः, धनञ्जयः, देवकीपुत्रः श्रीकृष्णः, अन्ये च नरस्त्रियः च उपस्थिताः। तदा भीमः, क्रुद्धः, उक्तवान्—"निष्कारणं सुप्तबालघातकस्य मृत्युरेव युक्तः, न स्वाम्यर्थं न आत्मार्थं तेन कृतम्।" एवं भीमस्य, द्रौपद्याः च वचनं श्रुत्वा, चतुर्भुजः भगवान्, मित्रस्य मुखं विलोक्य, मृदु स्मितेन इदं वचनं उवाच—"ब्राह्मणः अपि यदि आत्मनः हिंसकः स्यात्, न हन्तव्यः; परन्तु आत्महन्ता हन्तव्यः। उभयं मया उक्तं—मम वचनं पालय। यत् त्वं कुरुभ्यः प्रतिज्ञां दत्तवान्, या तव प्रियायै द्रौपद्यै, भीमसेनस्य, मम च प्रियं, तत् सम्पादय।" सूत उवाच—अर्जुनः, हरिमनसि अभिप्रायं विज्ञाय, तस्य द्विजस्य शिरसः सह केशेन मणिं छित्त्वा चिच्छेद। तं बद्धं, मेखलया संयुतं, बालघ्नपापेन तेजोहीनं, मणिहीनं कृत्वा, बहिः शिबिकात् निष्कास्य मुमोच। शिरश्छेदनं, वित्तहरणं, देशात् निष्कासनं च—एष शरीरे पापब्राह्मणस्य दण्डः, अन्यः नास्ति। सर्वे पाण्डवाः, पुत्रशोकदुःखिताः, कृष्णया सह, मृतपुत्राणां शौचादिकं कृतवन्तः। (इदानीं सप्तमोध्यायः आरभ्यते।) श्रीभगवान् उवाच—"यत् त्वया मया पृष्टं, हे महाभाग, तत् मम अपि कर्तुम् इच्छामि। ब्रह्मा, शिवः, लोकपालाः, सर्वे मम धाम्नि वासं इच्छन्ति।" तत् पश्चात्, जनाः सुखेन वर्धमानाः आसन्, यतः तयोः दम्पत्योः, स्वपुत्रेषु स्निग्धभावेन, तेषां कूजनं वाक्यं च श्रुत्वा, हर्षः जातः। तेषां शिशूनां पक्षस्पर्शेन, कूजनैः, रमणीयैः चेष्टाभिः, तयोः शोकवर्जितयोः पितृमातृभ्यां स्नेहः जातः। तयोः हृदयं स्नेहेन बन्धनं प्राप्तम्, विष्णोः मायया मोहितौ, क्लेशेन, पुत्रान्, जनान् च पोषयन्। एकदा तौ गृहस्थौ, स्वपुत्रार्थं, अरण्यं गत्वा, भोजनार्थं दीर्घकालं विचरतः। तत्र कश्चन मृगयुः, तान् दृष्ट्वा, जालं वितत्य, तेषां शिशून्, यदा ते नीडसमीपं गतवन्तः, तदा जालेन बबन्ध। तौ कपोतौ, सदा स्वपुत्रपोषणकांक्षिणौ, आहारं लब्ध्वा, स्वनीडं प्रत्यागच्छतुः। तदा स्रीकपोतः, स्वपुत्रान् जाले बद्धान् दृष्ट्वा, तेषां क्रन्दनं श्रुत्वा, सुतशोकात् आकुला, तत्रैव पतिता।