सूत उवाच— भगवान् आदिपुरुषः साक्षात् प्रभुः प्रकृत्याः परः, स्वचेतन्यशक्त्या मायां निहत्य आत्मनि एकरूपे स्थितः। स एव स्वबलात् जीवेषु, येषां मनांसि तवन्मायया मोहितानि, धर्मलक्षणं परमं श्रेयः प्रददाति। एवं तवावतारोऽयं भूमेर्भारहरणाय स्वभक्तानां निरन्तरं ध्यानाय च पुनःपुनः अवतीर्णः। तस्मात् सर्वतो भीषणं दीप्तिमन्तं तेजो यत् समन्ततः सम्प्रति आगच्छति, तत् किमिदम् कुतः वा इति देवदेव न वेद्मि। तदा श्रीभगवान् उवाच— हे पार्थ, एतत् ब्रह्मास्त्रं विद्धि, यत् द्रोणपुत्रेण सन्दिष्टम्; तस्य तु प्रत्याहारविद्या नास्ति, मृत्युरस्य समीपवर्ती स्यात्। अन्यत् अस्त्रं नास्ति यत् एतत् प्रत्यन्यास्त्रं विनिवर्तयेत्; केवलं तज्ज्ञः एव अस्त्रतेजः अस्त्रेण शमयेत्। एवं भगवतः वाक्यं श्रुत्वा धनञ्जयः शत्रुनाशनः प्रदक्षिणं कृत्वा, आपः स्पृष्ट्वा, ब्रह्मास्त्रं ब्रह्मास्त्रनिवारणाय सन्दधे। तयोः अस्त्रयोः तेजः, परस्परं सम्प्राप्तं, बाणैः आवृतं, भूमिं दिवं च आच्छाद्य, सूर्याग्निवत् वर्धमानम्। तयोः दीप्तं तेजः त्रिलोकान् दग्धुम् आरभ्य, सर्वभूतानि संतप्तानि, प्रलयाग्निरिव अचिन्तयन्। जनानां विकारं लोकव्याकुलतां च दृष्ट्वा, वासुदेवस्य उपदेशं स्मृत्वा, अर्जुनः उभयोरपि अस्त्रयोः प्रत्याहारं चकार। ततः सः क्रुद्धः गौतम्याः पुत्रं शीघ्रं समीपमागत्य, रक्तलोचनः, पशुवत् रज्जुभिः बद्ध्वा, शिबिकायां नेतुम् उद्यतः। तं शत्रुं बद्धम्, शिबिकायां नेतुं उद्यतः सन्, श्रीभगवान् कमलनयनः कोपाविष्टः अर्जुनं इदं वचनम् अब्रवीत्— "पार्थ, एनं मा मुञ्च! सः नामतो ब्राह्मणः, यः रात्रौ सुप्तानां शिशूनां निर्दोषाणां हन्ता, तं हन। धर्मज्ञः शत्रुं न हन्ति—मत्तं प्रमत्तं उन्मत्तं सुप्तं बालं स्त्रियं अनाथं शरणागतं अयुध्यमानं भीतम्। यः पापिष्ठः कृपणः परजीवितम् आत्मनः जीवितं पालयन्, तस्य मृत्युः श्रेयः, सः पापेन पतति। द्रौपद्यै तव श्रवणे प्रतिज्ञातं—'अहं तव पुत्रघ्नस्य शिरः आनयिष्यामि' इति। तस्मात् पापिष्ठः अयम् आत्मबन्धुघ्नः, स्वामिनः अप्रियम् अकरोत्, कुलस्य अपकीर्तिं चकार, अतः हन्तव्यः।" एवं अर्जुनः धर्मं विचिन्तयन्, कृष्णेन प्रेरितः अपि, गुरु-पुत्रं, महापातकिनम् अपि, हन्तुम् न इच्छन्। ततः स्वशिबिरं प्रत्यागत्य, सः सारथिः गोविन्दप्रियः, शोकाकुलायै भार्यायै, हतानां पुत्राणां शोकाय, तद्वृत्तान्तं न्यवेदयत्। तदानीं कृपी, स्वभावतः कोमला, कृष्णेन तेजोहरितं, रज्जुभिः बद्धं, अधोमुखं, पापकर्मणा लज्जितं, शिबिकायाम् आनयन्तं, दृष्ट्वा, दयार्द्रया, न शशाक द्रष्टुम्। सा पतिव्रता भार्या उवाच— 'मुञ्चैनं मुञ्च! अयं ब्राह्मणः, गुरुः सत्यतः। अस्त्रविद्यां, प्रयोगं प्रत्याहारं च, सर्वमस्त्रसमूहं, त्वं तस्मात् प्राप्तवान्। स एव पूज्यः द्रोणः, अद्य तस्य अर्धं पुत्ररूपेण, अर्धं कृप्यां जनन्यां स्थितम्। धर्मज्ञ महाबाहो, कुलस्यास्य कीर्तिः नश्येत् चेत्, त्वं पापं मा कुरु। गौतम्याः पतिव्रतायाः माता, न रुदेत् यथा अहं पुत्रशोकात् पुनःपुनः अश्रुपूर्णमुखी रुदामि। यदि ब्राह्मणवंशः कुप्येत्, क्षत्रियान् च तेषां बान्धवान् अपि शुद्धान् क्षिप्रं नाशयेत्।' एवं धर्म्यम् सम्यक्, न्याय्यं, दयालु, सत्यं, समं च वचनं, धर्मपुत्रः राजा तस्याः वचः स्वीकृतवान्। तत्र उपस्थिताः नकुलः, सहदेवः, युयुधानः, धनञ्जयः, देवकीसुतः, अन्ये च नराः स्त्रियः च। तदा भीमः क्रुद्धः, अकिञ्चनं, स्वाम्यर्थं वा आत्मार्थं वा न च, शिशूनां सुप्तानां हन्तारं, मरणमेव उचितम् इति उक्तवान्। भीमस्य वचः श्रुत्वा, द्रौपद्याः च, चतुर्भुजः भगवतः सखीमुखं निरीक्ष्य, सस्मितं मृदु वाक्यम् अब्रवीत्— "ब्राह्मणोऽपि आक्रन्दन्यः न हन्तव्यः; तथापि आक्रन्दन्यः हन्तव्यः। उभयमपि मया उक्तम्—मम वचनं पालय। कुरुषु प्रतिज्ञां, प्रियायै सान्त्वनार्थं दत्तां, भीमसेनाय, द्रौपद्यै, मम च प्रियं साधय।" सूत उवाच— अर्जुनः हरीणां मन्तव्यम् अवगम्य, खड्गेन द्विजस्य शिरसि मणिं केशैः सह छित्त्वा, बद्धं, बालघ्नपापेन तेजोहरितं, मणिहीनं, शिबिरात् निष्कास्य, मुमोच। शिरोमुण्डनम्, धनहरणम्, निष्कासनम्—एषः दण्डः देहतः, नाममात्रब्राह्मणस्य; अन्यो नास्ति। पाण्डवाः सर्वे पुत्रशोककर्शिताः, कृष्णया सह, मृतकृत्यं चक्रुः। एवं सप्तमोऽध्यायः। श्रीभगवान् उवाच— "यद् मां त्वया पृष्टम्, महाभाग, तत् मम मनसि अपि वर्तते। ब्रह्मा, शिवः, लोकपालाः मम धाम्नि वासकामिनः।" जनाः सुखेन वर्धन्त, यथा दम्पती स्वपुत्रेषु स्निह्यन्तौ, तेषां कलकलस्वरं हास्यं च श्रुत्वा हृष्टचित्तौ। तेषां पक्षस्पर्शमृदुलता, कलरवः, मनोहरचेष्टितानि, तेषु आगतेषु, दुःखविहीनौ पितरौ हृष्टौ। स्नेहबद्धहृदयौ, विष्णोर्मायया मोहितौ, क्लिश्यमानमनसौ, तौ स्वपुत्रान् जनान् च पालयन्तौ। एवं भगवतः लीलया धर्मस्य रक्षणं, पापिनः शास्त्रविधानं, भक्तानां संरक्षणं च अभवत्।