अथ अर्जुनः सान्त्वनपूर्वकं प्रियतमां धर्मपत्नीं द्रौपदीं सम्बोधितवान्—“सुश्रेये, त्वदीयं दुःखं अहं गाण्डीवबाणैः निवारयिष्यामि। यः ब्रह्मबन्धुः तव पुत्रघातकः, तस्य शिरः अहं आनयिष्यामि यथा त्वं स्वपुत्राणां दाहानन्तरं स्नानं कर्तुं शक्नुयाः।” एवं विविधसुगुणवचनैः स्वां प्रियतमां सान्त्व्य अर्जुनः—अच्युतस्य सखा—क्रोधेन द्रोणपुत्रं महाबाहुं अनुसृतवान्, तस्य रथो हनूमद्वज्राङ्कितः। दूरतः अर्जुनं समीपं आगच्छन्तं दृष्ट्वा सः राजपुत्रः भयविह्वलचित्तः रथेन पृथिवीं व्यचरत्, जीवितरक्षार्थं सूर्याद् रुद्रभीतः यथा जनः पलायते तथा पलायितवान्। द्विजात्मा आत्मानं अनाथं, अश्वांश्च श्रान्तान् दृष्ट्वा, ब्रह्मास्त्रमेव आत्मरक्षणाय उपायममन्यत। तदा सः जलैः शुद्ध्वा, समाधाय मनः, तदस्त्रं संप्रार्थ्य, प्रत्याहारं अजानन्, मृत्युसमीपं प्राप्तः। ततः सर्वतो दिशः भीषणं तेजो ज्वलन्तं प्रादुरभवत्; जीवनाशं विलोक्य अर्जुनः विष्णुं सम्बोधितवान्। सः अर्जुनः उवाच—“कृष्ण, कृष्ण, महाबाहो, भक्तजनानां भयहरः त्वमेव; संसारदावानलात् उद्धारकः त्वमेव। त्वं आदिपुरुषः, साक्षात् प्रभुः, प्रकृत्याः परः; त्वदीयचेतनाशक्त्या मायां निहत्य, आत्मनि एकरूपे स्थितः। त्वमेव स्वबलात् धर्मलक्षणं श्रेयः प्राणिनां मोहयितचित्तानां वितनोषि। एवं तवेदं अवताररूपं पृथिव्यां भारहरणाय, भक्तजनानां सततमननाय च पुनः पुनः प्रादुरभूत्। एतत् किम्? कुतः आगतम्? देवदेव, अहं न जानामि। सर्वतः भीषणं तेजो ज्वलन्तं समागच्छति।” तदा भगवान् उवाच—“एतत् द्रोणपुत्रेण मुक्तं ब्रह्मास्त्रं विद्धि; सः प्रत्याहारं न जानाति, मृत्युसमीपं प्राप्तः। अन्यदस्त्रं नास्ति यदेतदस्त्रं निवारयेत्; केवलं तदेवास्त्रं तस्य शमकं, यः अस्त्रविद् अस्त्रस्य तेजोऽन्येन शमयितुं शक्नोति।” सूतः उवाच—भगवतः वचनं श्रुत्वा, अर्जुनः शत्रुसैन्यविनाशकः, प्रदक्षिणं कृत्वा, जलं स्पृश्य, ब्रह्मास्त्रं ब्रह्मास्त्रप्रतिषेधाय सन्दधे। उभयोरपि अस्त्रयोः तेजांसि, बाणैः परिवेष्टितानि, पृथिवीं दिवं चावृत्य, सूर्याग्निवत् विवर्धन्त। तयोः अस्त्रयोः तेजः तीव्रम्, त्र्यंशं दग्ध्वा, प्रजाः सम्यक् तद्विलोक्य, प्रलयाग्निम् इव मेनिरे। जनविप्लवं लोकविक्षोभं च दृष्ट्वा, वासुदेवोपदेशं स्मृत्वा, अर्जुनः उभयोरपि अस्त्रयोः प्रत्याहारं चकार। ततः शीघ्रं गौतम्याः पुत्रं भीषयन्तं, रक्तलोचनं, अर्जुनः पशुवद् पाशैः बबन्ध। तं शत्रुं बद्धं, शिबिकायां नेतुं प्रयत्नं कुर्वन्तं अर्जुनं, कमलनयनः श्रीभगवान्, क्रुद्धः, इदं वचनं उवाच— “पार्थ, एनं न मुञ्च! ब्राह्मणनामधेयं, रात्रौ शयानानां निर्दोषबालानां हन्तारं, पापं ब्रह्मबन्धुं, हन्याः। धर्मज्ञः शत्रुं न हन्ति—मत्तं प्रमत्तं उन्मत्तं सुप्तं बालं स्त्रीं क्लिबं शरणागतं निरायुधं भयार्तं वा। परजीवघातेन स्वजीवनं यः निर्वहति, तस्य मृत्युरेव श्रेयः; पापेन सः पतति। च द्रौपद्यै प्रतिज्ञां कृतवान्—‘त्वत्पुत्रघातकस्य शिरः आनयिष्यामि’—मम साक्षात् श्रुतं। तस्मात्, एषः पापी, बान्धवघातकः, स्वाम्यप्रियकृद्, कुलपांसनः, हन्तव्यः।“ सूतः उवाच—एवं धर्मं विचिन्तयन् अर्जुनः, कृष्णेन प्रेरितः, गुरुशिष्यं घोरदोषिणं हन्तुं नाशकत्। ततः स्वशिबिरं प्रत्यागत्य, गोविन्दप्रियः सारथिः, शोकाकुलायै भार्यायै, हतानां पुत्राणां विलपन्त्यै, वार्तां निवेदितवान्। तत्र द्रोणस्य पुत्रं पशुवद् बद्धं, अधोमुखं, कृत्यलज्जया, श्रीकृष्णेन तेजोहरितं दृष्ट्वा, कृपी, स्वभावेन दयालुः, करुणया नमस्कृतवती। पतिं दृष्ट्वा बद्धं नेतुं न शक्ता, पतिव्रता पत्नी, उवाच—“मुञ्च मुञ्च एनं, ब्राह्मणः अयं, सतिगुरुः। अस्त्रविद्याया रहस्यं, प्रयोगं, प्रत्याहारं, सर्वं त्वं तस्मात् प्राप्तवान्। स एव पूज्यः द्रोणः, अस्य पुत्ररूपेण स्थितः; अर्धं तस्य कृप्यां, वीरजन्मन्यपि, अवशिष्टम्। तस्मात्, धर्मज्ञ, महाभाग, कुलं तव महद्, पूजितं, नापकीर्तिं यायात्। गौतम्याः पतिव्रतायाः मातुः, न रुदन्, यथा अहं पुनःपुनः मृतपुत्रेषु अश्रुपूर्णमुखी रुदामि। यदि ब्राह्मणवर्गः कुप्येत्, क्षत्रियाः अपि शुद्धाः सन्तः, शीघ्रं नश्येयुः।“ सूतः उवाच—धर्मपुत्रः राजा, भार्यायाः धर्म्यम्, समं, दयालु, सत्यं, निष्पक्षं वचनं स्वीकरोत्। तत्र नकलुः, सहदेवः, युयुधानः, धनञ्जयः, देवकीपुत्रः, अन्ये च, पुरुषास्त्रियश्च, उपस्थिताः। तदा भीमः, क्रुद्धः, अब्रवीत्—“अकारणं शयानबालान् हन्तारः, न स्वाम्यर्थं, न स्वार्थं, मृत्युं अर्हन्ति।” भीमस्य वचनं, द्रौपद्याश्च श्रुत्वा, चतुर्भुजः भगवान्, मित्रस्य मुखं विलोक्य, स्मितपूर्वकं इदं वचनं उवाच—“ब्राह्मणः अपि आक्रान्तः न हन्तव्यः; आक्रान्तुर्हननं उचितम्। उभयं मया उक्तम्—ममादेशं पालय। कुरुभ्यः प्रतिज्ञां, या तव प्रियायै सान्त्वनार्थं दत्ता, भीमाय, द्रौपद्यै, मम च प्रियं, पालय।” सूतः उवाच—अर्जुनः, हर्याशयम् अवगम्य, त्वरया द्विजस्य शिरसः मणिम्, केशैः सह, छित्त्वा अपाहरत्।