सूतः उवाच—ये मुनयः स्वात्मारामाः निर्ग्रन्था अपि, ते अपि भगवतः हरेः गुणैः अतिप्रियत्वात् कारणरहितां भक्तिं कुर्वन्ति। एषः हि गुणः। तस्यैव प्रभावेण भगवत्कथायां अनुरक्तचित्तः भगवान् वेदव्यासपुत्रः, महर्षिः शुकः, विष्णुभक्तप्रियां तां महापुराणकथां सततं पठन् स्थितवान्। अधुना अहं पारिक्षितः राज्ञः जन्म, कर्म, प्रयाणं च, पाण्डुपुत्राणां च निधनं, कृष्णकथायाश्च प्रवृत्तिं वर्णयिष्यामि। यदा कौरवसृञ्जययोः युद्धे वीराः स्वकर्मणा पतिताः, च धृतराष्ट्रस्य सुतः भीमगदाभिघातेन भग्नजंघः भूमौ शयानः, तदा अश्वत्थामा स्वपत्न्याः प्रियार्थं, स्वामिनं तोषयितुम् इच्छन्, निशि सुप्तानां कृष्णायाः पुत्राणां शिरांसि छित्त्वा, सर्वेषां निन्दितं महापातकं कर्म अकुर्वत्। तस्याः पुत्रनिधनं श्रुत्वा, सा माता दुःखग्लानया, अश्रुपूर्णलोचना, विलपन्ती उपविष्टा, तां सान्त्वयितुं किरीटी वाक्यम् उवाच। सः उवाच—"सुमुखि, तव शोकं अहं निहनिष्यामि। गांडीवेन निष्क्रान्तैः बाणैः तं ब्रह्मबन्धुं, शत्रुं, शिरसि आनयिष्यामि, यथा त्वं पुत्रदाहानन्तरं स्नानं कर्तुं शक्नोषि।" एवं प्रियायाः मधुरैः विविधैः वाक्यैः सान्त्वनां कृत्वा अर्जुनः, अच्युतसख्युः सुतः, रोषेण महाबाहुं आचार्यपुत्रं अनुययौ, तस्य रथे हनुमत्पताकया शोभमानः। दूरात् अर्जुनं समीपगच्छन्तं दृष्ट्वा, सः राजपुत्रः, उद्विग्नचित्तः, स्वजीवनरक्षणाय भूमिम् अतिक्रम्य रथेन पलायितवान्, यथा कश्चित् सूर्याद् रुद्रभीतः पलायते। द्विजपुत्रः आत्मानं अनाथं, श्रमिताश्वं च दृष्ट्वा, स्वरक्षार्थं ब्रह्मास्त्रमेव उपायं मनसि न्यधात्। ततः जलैः शुद्धिं कृत्वा, एकचित्तः, तदस्त्रं सन्दधे, परन्तु तदन्यथाकरणं न जानाति, मृत्युसमीपगतो हि सः। तदा सर्वतः प्रचण्डः दीप्तः तेजोमण्डलः प्रादुरभवत्। जीवनसंकटे तं दृष्ट्वा अर्जुनः विष्णुं प्रार्थयामास। अर्जुनः उवाच—"कृष्ण, कृष्ण, महाबाहो, त्वमेव भक्तानां भयहरः। जन्ममृत्युसंसारदावानलात् मोचयिता त्वमेव। त्वं आद्यः पुरुषः, साक्षात् ईश्वरः, प्रकृतेः परः। चिन्मात्रशक्त्या मायां निष्किप्य, आत्मन्येवैक्येन स्थितः। त्वमेव स्वबलात् धर्मलक्षणं परमं श्रेयः मोहिता जीवेषु प्रदासि। एष एवावतारः भूमिभारहरणाय, भक्तानां ध्यानाय पुनः पुनः प्रादुर्भूतः।" "किमेतद्? कुतश्चैतत्, भगवन्? अहं न जानामि। सर्वतः भीषणं दीप्तं तेजः आगच्छति।" श्रीभगवान् उवाच—"एतत् द्रोणपुत्रेण मुक्तं ब्रह्मास्त्रं विद्धि। सः तस्य प्रत्याहारं न जानाति, मृत्युसमीपगतो हि। अन्येन अस्त्रेण तदस्त्रं निवारयितुं न शक्यते, केवलं तद्विधेन अस्त्रैव तदस्त्रबलं शमयेत्। केवलं अस्त्रविद् अस्त्रशक्तिं अन्येन अस्त्रेण निवारयितुं शक्नोति।" सूतः उवाच—भगवत्कथितं श्रुत्वा अर्जुनः, रिपुसैन्यविनाशनः, प्रदक्षिणं कृत्वा, आपः स्पृष्ट्वा, ब्रह्मास्त्रं ब्रह्मास्त्रप्रतिघाताय सन्दधे। तयोः अस्त्रयोः तेजोमण्डले, बाणैः संवृत्य, भूमिं नभश्च आच्छाद्य, सूर्याग्निवद् वर्धमानं, दीप्तिं प्रदर्शयत्। तदस्त्रयोः प्रज्वलितं तेजः त्रिलोकदाहकं दृष्ट्वा, सर्वे प्राणी, संतप्ताः, तदन्तकाग्निम् इति मेनिरे। जनक्लेशं लोकविक्षोभं च दृष्ट्वा, वासुदेवोपदेशं स्मृत्वा अर्जुनः उभयं अस्त्रं प्रत्याहृत। ततः शीघ्रं गौतमिपुत्रं क्रूरं समीपगम्य, रोषारुणनेत्रः अर्जुनः तं पशुवद् रज्जुभिः बद्ध्वा, शिबिकायामिव नीतवान्। तं शत्रुं बद्धं, शिबिकायां नयन्तं दृष्ट्वा, पद्मनयनः भगवान् कोपसमन्वितः अर्जुनं इदम् अब्रवीत्— "पार्थ, एनं मा जीवय! एषः नाममात्रेण ब्राह्मणः, रात्रौ सुप्तानां बालानां हन्ता, निर्दोषशिशुवधकृद्, न शस्तः। धर्मवित् न मदोन्मत्तं, प्रमत्तं, उन्मत्तं, सुप्तं, बालं, स्त्रीं, अशक्तं, शरणागतं, निरायुधं, भीतं वा हन्यात्।" "यो दुष्टः, कृपणः, स्वजीवनाय परजीवनाशनं करोति, तस्य मृत्युः श्रेयः, पापेन हि पतति। त्वं द्रौपद्यै प्रतिज्ञां कृतवान्—'अहं तव पुत्रघ्नस्य शिरः आनयिष्यामि' इति। तस्मात् एनं पापिनं हन्याः—सः आत्मबन्धुघ्नः, गुरुहन्ता, पापकर्मकृत्, कुलकलङ्ककरः।" सूतः उवाच—एवं धर्मसन्देहेन अर्जुनः, कृष्णेन च प्रेरितः, आचार्यपुत्रं महापातकिनं हन्तुं न शशाक। ततः स्वशिबिरं प्रत्यागत्य, गोविन्दप्रियः सारथिः, शोकसंतप्तायै स्वपत्नीं, हतानां पुत्राणां विलपन्त्यै, निवेदयामास। तं आचार्यपुत्रं, पशुवद् बद्धं, लज्जानम्रवदनं, श्रीकृष्णेन तेजोहरितं दृष्ट्वा, कृपि, स्वभावतः दयालुः, करुणया नमिता। तं बद्धं, नीयमानं द्रष्टुं न शक्ता, पतिव्रता भार्या उवाच—"मुक्त्वा मुक्त्वा एनं, सः ब्राह्मणः, गुरुः साक्षात्। अस्त्रविद्याम्, प्रयोगसंहारौपायं, सर्वास्त्रसंहिता च, त्वं तस्मात् प्राप्तवान्।" "स एव द्रोणः, अर्धेन आत्मना, कृप्यां च, एषः वीरः सुतः अवतीर्णः। अतः धर्मज्ञ महाभाग, कुलं तव, पूजितं, न निन्दां प्राप्नुयात्। गौतमिपत्नी पतिव्रता, सा न रुदन्, यथा अहं पुनः पुनः मृतपुत्रशोकान्नयनजलपूरिता अभवम्। यदि ब्राह्मणकुलं उन्मत्तैः क्षत्रियैः रुष्टं भवति, तत् कुलं स्वं बन्धून् च शीघ्रं नाशयति, अपि शुद्धान्।" सूतः उवाच—एवं धर्म्यं समं दयालु सत्यं निष्पक्षं च वाक्यं राज्ञा धर्मपुत्रेण स्वीकृतम्।