सात्वतसंहितायाः रचनेन, दुःखनिवृत्त्यर्थं, विद्वान् व्यासः अज्ञानिनां लोकानां हिताय परमात्मनि साक्षात्भक्तिं उपदिशन्, तां ग्रन्थम् अकुर्वत्। तस्य श्रवणेन भगवति कृष्णे, परमात्मनि, भक्तिरुत्पद्यते, या दुःखं, मोहं, भयञ्च हरेत्। व्यासः भगवतम् संहिताम् यथाक्रमं रचयित्वा, तां स्वस्य पुत्राय शुकाय, यः वैराग्यनिष्ठः आसीत्, उपादिशत्। तदा शौनकः पप्रच्छ—यः मुनिः सर्ववैराग्यनिष्ठः, आत्मन्येव तुष्टः, सर्वेभ्यो निर्वैरः, तेन आत्मतुष्टेन किमर्थं महाग्रन्थः पठितः? सूतः प्रत्यवदत्—यद्यपि मुनयः आत्मतुष्टाः, सर्वबन्धनवर्जिताः, तथापि हरौ कारणरहितां भक्तिं कुर्वन्ति, तस्य गुणैः आकृष्टाः। बदरायणस्य पुत्रः, हरिगुणैः मनः आकृष्टः, विष्णुभक्तेषु सदा प्रियं महाकाव्यं निरन्तरं अधीतवान्। अथ अहम् पारिक्षितः राज्ञः जन्म, कर्म, प्रयाणं, पाण्डुपुत्राणां निधनं, कृष्णकथायाः प्रवृत्तिं च वर्णयिष्यामि। यदा कौरवसृञ्जययोः युद्धे वीराः स्वधर्मे पतिताः, धृतराष्ट्रस्य पुत्रः भीमगदाघातेन भग्नजंघः शयाने आसीत्, तदा अश्वत्थामा, स्वगुरुं प्रसादयितुम् इच्छन्, कृत्यं कृतवान्—कृष्णायाः शयमानां पुत्राणां शिरांसि छित्त्वा, सर्वेषां निन्दितं पापं अकुर्वत्। तस्याः पुत्रघातं श्रुत्वा, माता शोकविह्वला, अश्रुपूर्णनेत्रा, विलपन्ती आसीत्; तां सान्त्वयितुम् मुकुटधारी वदति। सः उवाच—"सुमुखि, तव शोकं अहं निवारयिष्यामि; गांडीवेन क्षिप्तैः बाणैः तं ब्रह्मबन्धुं, अतिक्रान्तारं, शिरः आनयिष्यामि, यत् तव पुत्रदाहानन्तरं स्नानं कर्तुं शक्यते।" एवं प्रियाम् सान्त्वयित्वा, अच्युतमित्रपुत्रः अर्जुनः, कोपेन, हनुमद्वाजिनि रथेन, गुरुपुत्रं महाबाहुं अन्वगच्छत्। सः अर्जुनम् दूरतः आगच्छन्तम् दृष्ट्वा, मनः उद्विग्नः, जीवितरक्षणाय, भूमौ रथेन पलायितः, यथा रुद्रभीत्य सूर्याद् पलायते। यदा द्विजपुत्रः आत्मानं अनाथं अपश्यत्, अश्वाः श्रान्ताः, तदा ब्रह्मास्त्रस्य प्रयोगं आत्मरक्षणाय एकमात्रं उपायं मनसि अचिन्तयत्। तदा जलैः शुद्धः, एकाग्रचित्तः, ब्रह्मास्त्रं प्रायोजयत्, परन्तु तस्य संहरणं न जानात्, मृत्युः समीपमागतः। ततः सर्वतो भीषणः ज्वलनः तेजः प्रादुरभवत्; प्राणविपदं दृष्ट्वा अर्जुनः विष्णुम् उवाच। अर्जुनः उवाच—"हे कृष्ण, कृष्ण, महाबाहो, भक्तानां भयहरः त्वमेव; जन्ममृत्युज्वरात् मोक्षदः त्वमेव।" "त्वं आदिपुरुषः, साक्षात् प्रभुः, प्रकृत्याः परः; चैतन्यशक्त्या मायां त्यक्त्वा, आत्मनि एकत्वेन स्थितः।" "त्वं जीवेषु, मायया मोहितचित्तेषु, स्वबलात् धर्मादिलक्षणं परमं श्रेयः ददासि।" "एषा तवावतारः पृथिव्याः भारहरणाय, भक्तानां ध्यानाय पुनः पुनः प्रकटितः।" "किमेतत्, कुतः आगतम्, देवदेव? अहं न जानामि; सर्वतः भीषणं ज्वलनं तेजः आगच्छति।" भगवान् उवाच—"एषः ब्रह्मास्त्रः द्रोणपुत्रेण मुक्तः; तस्य संहरणं न जानाति, मृत्युः समीपमागतः।" "अन्येनास्त्रेण निवारणं न अस्ति; केवलं समस्त्रं तस्य शक्तिं निवारयेत्; अस्त्रविद् अस्त्रस्य तेजः अस्त्रेण एव शमयेत्।" सूतः उवाच—भगवद्वचनं श्रुत्वा, अर्जुनः, शत्रुसैन्यविनाशकः, प्रदक्षिणं कृत्वा, जलं स्पृशित्वा, ब्रह्मास्त्रं ब्रह्मास्त्रनिवारणाय प्रायोजयत्। उभयोः अस्त्रयोः तेजः, बाणैः आच्छादितम्, भूमिं द्यं च आवृत्य, सूर्याग्निवद् वर्धमानम्। तयोः अस्त्रयोः ज्वलनं तेजः त्रिलोकान् दहन्तम् दृष्ट्वा, सर्वभूतानि, संतप्तानि, प्रलयाग्निरिति चिन्तयन्। लोकविप्रलयम्, जनाक्रन्दम् दृष्ट्वा, वासुदेवोपदेशं स्मृत्वा, अर्जुनः उभयास्त्रयोः संहरणं अकुर्वत्। ततः शीघ्रं गौतमीपुत्रं क्रूरं समीपमागत्, क्रोधात् रक्तलोचनः, अर्जुनः तं पशुवद् रज्जुभिः बबन्ध। सः शत्रुं, रज्जुभिः बद्धम्, शिबिरं नेतुम् उद्दिश्य, अर्जुनः यदा आकर्षन् आसीत्, तदा पद्मनयनः भगवान् कृष्णः क्रुद्धः अर्जुनम् उवाच— "पार्थ, न मुञ्च; इमं ब्राह्मणनामधेयं हन्याः। सः निशायां शयानां बालानां निर्दोषाणां हन्ता।" "धर्मज्ञः शत्रुं मद्यपं, प्रमत्तं, मूढं, सुप्तं, बालं, स्त्रीं, निर्बलम्, शरणागतं, निरस्त्रं, भयभीतं न हन्ति।" "यः पापी, दया-विहीनः, स्वजीवनाय अन्यजीवनं हन्ति, तस्य मृत्युं श्रेयः; पापेन पतनं भवति।" "द्रौपदीं प्रति त्वया श्रुत्वा प्रतिज्ञा—'अहं तव पुत्रघातकस्य शिरः आनयिष्यामि' इति कृतम्।" "अतः पापिनं हन्याः; सः आक्रान्तारः, कुलघातकः, स्वगुरुं अप्रियं कृतवान्, कुलं कलंकितवान्।" सूतः उवाच—एवं अर्जुनः धर्मं विचारयन्, कृष्णेन प्रेरितः, गुरुपुत्रं घोरकृत्यं कृत्वा अपि हन्तुं न इच्छत्। ततः स्वशिबिरं प्रत्यागतः, गोविन्दप्रियः सारथिः, शोकार्तायै पत्नीं, यः पुत्रहतस्य शोकम् अन्वभवत्, निवेदयामास। गुरुपुत्रं रज्जुभिः बद्धम्, पशुवत् आनयन्तम्, अधोमुखं, कृत्यस्य लज्जया, कृष्णेन यशः हृतम्, दृष्ट्वा, कृपी, सौम्या स्वभावेन, करुणया नम्रत्वा। सः पतिं बद्धं नेतुम् असह्यं अनुभूय, धर्मपत्नी उवाच—"मुञ्च, मुञ्च; सः ब्राह्मणः, गुरुः।" "गुप्तधनुर्वेदः, प्रयोगः, संहरणं, अस्त्रसङ्कल्पः—सर्वं तेन उपदिष्टम्।" "सः पूज्यः द्रोणः, अद्य स्वपुत्ररूपेण स्थितः; अर्धः तस्य कृपीमध्ये, या वीरं पुत्रं प्रसूतवती।