तस्मिन् आश्रमे, बदरीवृक्षसमूहैः शोभिते, व्यासः उपविश्य, आपः प्रक्षालयित्वा, स्वेच्छया मनः एकाग्रं चकार। भक्त्या शुद्धस्थिरचित्तः सः पूर्णं पुरुषं तथा तं परं आश्रितां मायां अपश्यत्। तया जीवः, आत्मस्वरूपः सन्, त्रिगुणात्मानं स्वं मन्यते, दुःखं कल्पयति, तथा तया कृतं स्वीकुर्यात्। तेषां दुःखानां निराकरणाय, ज्ञः सः सात्वतसंहितां निर्माय, प्रत्यक्षभक्तिं परमात्मनि अज्ञातजनहिताय उपदिदेश। तस्यां श्रुतायां, कृष्णे परमपुरुषे भक्तिः उत्पद्यते, यया दुःखमोहभयाः विनश्यन्ति। भागवतसंहितां सम्यक् कृत्वा, व्यासः तां स्वसुताय शुकाय, त्यागनिष्ठाय, उपादिशत्। शौनकः उवाच—सः मुनिः, त्यागनिष्ठः, सर्वेषु उदासीनः, आत्मरमः, आत्मतुष्टः—किमर्थं तं महाग्रन्थं अधीतवान्? सूतः उवाच—आत्मतुष्टाः बन्धनविहीनाः अपि मुनयः, हरौ निरपेक्षां भक्तिं कुर्वन्ति, गुणैः तस्य। भगवत्प्रभावेण बदरायण्यः पुत्रः, हरिगुणैः मनोहरितः, भगवद्गाथां सततं अधीतवान्, विष्णुभक्तप्रियां। अधुना अहम् परिक्षितः जन्म कर्म प्रयाणं, पाण्डुपुत्राणां निधनं, कृष्णकथायाः आरम्भं च वर्णयिष्यामि। यदा कौरवसृञ्जययोः युद्धे, वीराः स्वधर्मे पतिताः, धृतराष्ट्रपुत्रः भीमगदाघातेन भग्नजघनः शय्यायाम् आसीत्। ततः अश्वत्थामा, गुरोः प्रियकामः, घोरं कर्म अकरोत्—रात्रौ शयानां कृष्णापुत्राणां शिरांसि छित्त्वा, सर्वान् दुःखं एव उपजनयन्, सर्वैः निन्दितम्। तद्वधवृत्तं श्रुत्वा, मातुः दुःखेन आकुला, अश्रुपूर्णलोचना, विलपन्ती आसीत्; तां सान्त्वयितुं, किरीटिनः वचनम्। सः उवाच—"सुमध्ये, ते दुःखं अपनयिष्यामि; गाण्डीवशरैः, तं ब्रह्मबन्धुं, अपराधिनं, शिरः आनयिष्यामि, यथा त्वं पुत्राणां दाहानन्तरं स्नानं कुर्याः।" एवं प्रियाम् सान्त्व्य, अच्युतसखिपुत्रः अर्जुनः, कोपः आविष्टः, बलिनं गुरुपुत्रं अन्वधावत्, हनुमद्वाजिनं रथेन। दूरात् तं आगच्छन्तं ज्ञात्वा, अश्वत्थामा, उद्विग्नमनाः, प्राणरक्षणाय भूमौ रथेन पलायितः, रुद्रभीतः सूर्यादिव। द्विजः पुत्रः, आश्रयविहीनः, अश्वाः क्लान्ताः, ब्रह्मास्त्रं आत्मरक्षणाय चिन्तयामास। ततः, आपः प्रक्षालयित्वा, मनः एकाग्रं कृत्वा, ब्रह्मास्त्रं संप्रार्थयत्, परन्तु प्रत्याहारं न वेद, मृत्युसमीपं आगतम्। ततः सर्वतो दारुणं दीप्तं तेजः प्रादुरभवत्; जीवसंशयम् दृष्ट्वा अर्जुनः विष्णुम् अभ्यधावत्। अर्जुनः उवाच—"हे कृष्ण! कृष्ण! भक्तजनभीतिहर्ता त्वमेव; जन्ममृत्युपरिवर्ते ज्वलनदुःखात् उद्धारकः त्वमेव।" "त्वं आदिपुरुषः, साक्षात् प्रभुः, प्रकृतिपरः; चैतन्यबलात् मायाम् उत्सृज्य, आत्मनि एकत्वे स्थितः।" "त्वं स्वशक्त्या, धर्मादिलक्षणं परमं हितं, मायया मोहितानां जीवेषु ददासि।" "एवं तवावतारः पृथिव्यां भारहरणाय, भक्तजनानां ध्यानाय पुनः पुनः प्रादुरभूत।" "किम् एतत्? कुत्रोत्पन्नम्? सर्वतः दारुणं दीप्तं तेजः आगच्छति, अहं न जानामि।" भगवान् उवाच—"एतत् ब्रह्मास्त्रं, द्रोणपुत्रेण मुक्तम्; प्रत्याहारं न जानाति, मृत्युः समीपः।" "अन्येन अस्त्रेण निवारणं न अस्ति; केवलं तद्विधेन अस्त्रेण शमः, शस्त्रविद्यायुक्तः अस्त्रतेजः अस्त्रेण एव निवारयेत्।" सूतः उवाच—भगवत्-वचनं श्रुत्वा, अर्जुनः, शत्रुवीरनाशकः, प्रदक्षिणं कृत्वा, आपः स्पृशित्वा, ब्रह्मास्त्रं ब्रह्मास्त्रनिवारणाय संप्रार्थयत्। उभयोः अस्त्रयोः तेजः, बाणैः आवृत्य, भूमिं च दिवं च व्याप्य, सूर्याग्निवद् वर्धितम्। तयोः अस्त्रयोः दीप्तं तेजः, त्रिलोकान् ज्वालयन्तम् दृष्ट्वा, सर्वभूतानि, तप्तानि, प्रलयाग्निम् इव मेनिरे। लोकविक्लवम् दृष्ट्वा, विश्वक्षोभं च, वासुदेववचनं स्मृत्वा, अर्जुनः उभे अस्त्रे प्रत्याहृतवान्। ततः शीघ्रं गौतमीपुत्रं, क्रोधेन रक्तलोचनः, अर्जुनः, पशुवद् रज्जुभिः बद्ध्वा, समीपम् आगच्छत्। शत्रुम् रज्जुभिः बद्धम्, शिबिकायां आनयन्, कम्पायां गन्तुम् इच्छन्, पद्मनयनः भगवान्, कोपितः, अर्जुनम् इत्युवाच। "पार्थ! मा विसृज्य! एनं ब्राह्मणाभासं, रात्रौ शयानां शिशूनां हन्तारम्, निर्दोषानां।" "धर्मज्ञः, मद्यपं, प्रमत्तं, उन्मत्तं, सुप्तं, बालं, स्त्रियं, निर्बलम्, शरणागतं, निरस्त्रं, भीतं, शत्रुं न हन्ति।" "अन्यजीवनाशकः, दयाहीनः, पापात्मा, तस्य मृत्युं श्रेयः, पापेन पतनम्।" "द्रौपद्यै प्रतिज्ञां कृतवान्—'ते पुत्रहन्तारस्य शिरः आनयिष्यामि'—मम सन्निधौ।" "अतः, पापिनं हन्याः; सः आत्तायि, बान्धवहन्ता, स्वगुरुं अप्रियम् कृतवान्, कुलं लज्जितवान्।" सूतः उवाच—एवं अर्जुनः धर्मं विचारयन्, कृष्णेन प्रेरितः, गुरुपुत्रं हन्तुं न इच्छत्, महापातकिनम् अपि। स्वशिबिकायां प्रत्यागत्य, गोविन्दप्रियः सारथिः, शोकाकुलायै पत्नीं, हतानां पुत्राणां शोकार्तायै, वृत्तान्तम् निवेदयत्। गुरुपुत्रम्, पशुवद् रज्जुभिः बद्धम्, अधःमुखं, कर्मणः लज्जया, भगवता यशः हृतम्, दृष्ट्वा, कृपी, स्वभावेन दया-नम्रा, प्रणम्य, करुणया आकुला आसीत्।