यो हि भक्त्या नियमितं शृणोति, यश्च विशुद्धवैष्णवानां संनिधौ सम्यग् आख्याति, तयोः कृतकृत्ययोः अस्य फललाभः निश्चितः—सत्यं वदामि, तस्य लोके न किञ्चिद् दुर्लभं वस्तु विद्यते। शौनकः उवाच—नारदस्य तु निर्गते, भगवत्-बादरायणः तस्य भावं विज्ञाय किम् अकरोत्? सुतः उवाच—दिव्या सरस्वत्याः पश्चिमे तीरे शम्याप्रास इति प्रसिद्धमाश्रमं अस्ति, यत्र मुनिसंगमाः साध्यन्ते। तत्रैवाश्रमे, बदरीफलसंकुलिते, व्यासः स्वयम् उपविश्य, जलैः शौचं कृत्वा, स्वेच्छया चित्तं समाहितवान्। तस्य मनः भक्त्या विशुद्धं स्थिरं च जातम्; सः तत्र पूर्णपुरुषं साक्षात् अपश्यत्, तं च मायां, या तस्मिन्नेव स्थिताऽनपेक्षया। तया मायया जीवः अपि परोऽपि सन् त्रिगुणात्मकं स्वात्मानं मन्यते, दुःखं कल्पयति, तथा तदनुगतान् कर्मफलान् स्वीकुरुते। एतेषां दुःखानां निरासाय, सः मुनिः लोकानुग्रहार्थं सात्मतसंहितां निर्ममे, या भगवति परे भक्तिं प्रत्यक्षं शिक्षयति। अस्य श्रवणेन, श्रीकृष्णे परमपुरुषे भक्तिः जायते, या दुःखमोहभयानि नाशयति। एवं सम्यक् कृत्य भागवतसंहितां सः मुनिः आत्मपुत्राय शुकाय, वैराग्यपरायणाय, उपशिक्षयामास। शौनकः पुनरुवाच—स एव मुनिः, वैराग्यलक्षणः, सर्वसङ्गवर्जितः, आत्मारामः, आत्मन्येव तुष्टः, किमर्थं तं महाग्रन्थं अधीतवान्? सुतः उवाच—मुनयः अपि आत्मारामाः, सर्वबन्धविमुक्ताः, कारणं विना हरौ भक्तिं कुर्वन्ति, यतो हि तस्य गुणा एवमध्भुताः। भगवत्परायणः सः बादरायणात्मजः, हरिगुणैः हृतचित्तः, भागवतं सततं अध्ययनं अकरोत्, यद् विष्णुभक्तानां सदा प्रियं भवति। अधुना अहम्, पारिक्षितः जन्मकर्मनिर्वाणं, पाण्डुपुत्राणां च प्रयाणं, कृष्णकथायाः च आरम्भं वर्णयिष्यामि। यदा कौरवसृञ्जययोः युद्धे, वीराः स्वकर्मणि पतिताः, धृतराष्ट्रपुत्रः च भीमगदापातेन भग्नजंघः शयाने स्थितः, तदा अश्वत्थामा, स्वामिनं तोषयितुम् इच्छन्, घोरं कर्म चकार—कृष्णायाः सुप्तपुत्राणां शिरांसि छित्त्वा, केवलं अनिष्टं जनयन्, सर्वैः निन्दितं कर्म अकरोत्। तच्छ्रुत्वा, सुतवधेन शोकार्ता माता, अश्रुपूर्णलोचना, रुरोद; तां सान्त्वयितुम् मुकुटधारी अब्रवीत्—"सुमधुरे, तव दुःखं अहं निवारयिष्यामि; गाण्डीवधनुषः शरैः तं ब्रह्मबन्धुं, अपराधिनं, शिरोऽनयिष्यामि, यथा त्वं स्नानं कृत्वा सुतानां दाहानन्तरं शुद्धा भवसि।" एवं प्रियायाः मधुरैः विविधैः वचोभिः सान्त्वयित्वा, अर्जुनः, अच्युतबान्धवपुत्रः, कोपेन गुरु-पुत्रं महाबाहुं अनुययौ, कपिध्वजेन रथेन। दूरात् तं समागच्छन्तं दृष्ट्वा, सः राजपुत्रः, चित्तविक्षिप्तः, प्राणरक्षणाय भूमिं पर्यटन्, रथेन पलायितवान्, यथा कश्चन रुद्रभीत्या सूर्याद् पलायेत। द्विजात्मजः, आत्मानं निराश्रयं, अश्वान् क्लान्तान् दृष्ट्वा, आत्मरक्षणाय केवलं ब्रह्मास्त्रं एव उपायममन्यत। सः अपि, जलैः शौचं कृत्वा, ध्यानं कृत्वा, तदस्त्रं सन्दधौ; परन्तु, प्रत्याहारं न जानाति, मृत्युसमीपवर्ती सन्। तदा, सर्वतः भीषणं दाहकरं तेजः प्रादुरभवत्; जीवितापायं दृष्ट्वा अर्जुनः विष्णुं प्रति उवाच—"कृष्ण! कृष्ण! भक्तानां भीतिनाशन! जन्ममृत्युसंसारदावानलात् उद्धारक! त्वं आदिपुरुषः, साक्षात् ईश्वरः, प्रकृतेः परः; चैतन्यशक्त्या मायां विहाय, आत्मन्येकत्वेन स्थितः। त्वं स्वशक्त्या, मायया मोहितानां जीवेषु, धर्मादिलक्षणं श्रेयः ददासि। एष तेऽवतारः पृथिव्यां, भारहरणाय, भक्तानां च निरन्तरं ध्यानाय समुपस्थितः। एतत् किम्? कुतः आगतम्? सर्वतः भीषणं दाहकरं तेजः मां अभिवर्तते, अहं न जानामि।" भगवान् उवाच—"एतत् ब्रह्मास्त्रं, द्रोणपुत्रेण सन्दत्तम्; प्रत्याहारं न जानाति, मृत्युसमीपे स्थितः। अन्येन अस्त्रेण न निरोधः शक्यः; तद्विद्वांस्तु अस्त्रं प्रत्यस्त्रं संयोजयेत्।" सुतः उवाच—"भगवतः वचः श्रुत्वा, अर्जुनः, रिपुसैन्यनाशनः, प्रदक्षिणं कृत्वा, जलस्पर्शं च कृत्वा, ब्रह्मास्त्रं ब्रह्मास्त्रप्रतिघाताय सन्दधौ।" उभयोः अस्त्रयोः तेजः, बाणैः आवृतम्, भूमिं दिवं च व्याप्य, आदित्याग्निवत् वर्धमानम्। तयोः अस्त्रयोः दाहकर्मणा त्रिलोकदाहं दृष्ट्वा, सर्वे जीवाः, संतप्ताः, प्रलयाग्निम् इव अमन्यन्त। लोकव्यथां, भुवनक्षोभं च दृष्ट्वा, वासुदेवोपदेशं स्मृत्वा, अर्जुनः उभयं अस्त्रं प्रत्याहृत्य, त्वरया गौतम्याः पुत्रं, रुषा रक्तलोचनं, पशुवद् बद्ध्वा, समीपमानीय। शत्रुं रज्जुभिः बद्ध्वा, शिबिरं प्रति नयन् अर्जुनः, तदा पद्मनयनः भगवान्, कोपाविष्टः, अर्जुनं प्रति उवाच—"पार्थ! एनं मा मुञ्च; ब्राह्मणनामधेयं, रात्रौ सुप्तशिशून् हत्वा, अपराधिनं, हन्तुम् अर्हसि। धर्मज्ञः शत्रुं न हन्ति—मत्तं प्रमत्तं उन्मत्तं सुप्तं बालं स्त्रियम् अनाथं शरणागतं निरायुधं भीतं वा। पापात्मा, परजीविकः, निरदयः, तस्य मृत्यु एव श्रेष्ठः; तादृशेन पापेन नरः पतति। त्वं च द्रौपद्यै प्रतिज्ञातवान्—'अहं तव पुत्रघ्नस्य शिरः आनयिष्यामि' इति। तस्मात्, अयं पापी, आत्मबन्धुघाती, स्वामिनः अप्रियम् अकरोत्, कुलस्य लज्जां च जनयन्, हन्तव्यः।" एवम् अर्जुनः धर्मं परीक्ष्य, कृष्णेन च प्रेरितः, गुरुपुत्रं महापातकिनं हन्तुं न इच्छत्।